ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତରୁ ଜଳକୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜଳ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାନ ରଖିଛି । ଏହି କଥା କହି, ମହାଦେବ ମୋତେ ଏକ କମଣ୍ଡଳୁ ଦେଲେ । ଏହି କମଣ୍ଡଳୁ ରେ ଥିବା ଶୁଭ୍ର, ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶିନୀ ଜଳକୁ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଛୁଇଁଲେ, ସ୍ମରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟି ପାକାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏହିପରି ଦେବମହାଦେବଙ୍କ କଥାରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି ହେଲା । ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପର୍ବରେ, ଅଜନ୍ମା ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖି ଅଜାନତରେ ପାପ କଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଦୟା କରି, ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାକୁ, ଯିଏ କମଣ୍ଡଳୁ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଇଦେଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏକ ଦେବୀ ଯିଏ କମଣ୍ଡଳୁ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେ ଆପଣଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି । ସେ କିପରି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ, ଏହା କିଛି ଖୋଲାସା କରି କହନ୍ତୁ । ତାପରେ ଏକ ବଡ଼ ଦାନବ ବଲି ଥିଲେ, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଜୟ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ, ଧର୍ମ, ଯଶସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରଜାପାଳନ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗୁରୁଭକ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା, ବଳ, ଶକ୍ତି, ଦାନଶୀଳତା ଓ କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇଥିଲେ । ବଲିଙ୍କ ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ—'କିପରି ଏହି ବଲିଙ୍କୁ ଜିତିବା?' ଏହି ବେଳେ ବଲି ତିନି ଲୋକରେ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, କୌଣସି ଶତ୍ରୁ, ରୋଗ, କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଥିଲା ନାହିଁ । କୌଣସି ଅନାବୃଷ୍ଟି, ଅଧର୍ମ, ନାସ୍ତିକତା କିମ୍ବା କୁକର୍ମ ଥିଲା ନାହିଁ; ବଲି ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଏପରି କଥା ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନି । ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗର୍ବିତ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯଶୋଧନ ତଳୂଂ ହୋଇଗଲା; ବଲିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ । ଏହିପରି ଦେଖି, ସେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତେ ମିଶି ବିଚାର କଲେ; ବଲିଙ୍କ ତେଜର ତାପରେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, "ଓ ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ଆମେ ଦୁଃଖିତ, ଆମର ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି; ଆପଣ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଏମିତି ଆପଣ ଯେଉଁଠି ନାଥ, ସେଉଁଠି ଆମେ କିପରି ଏପରି କଷ୍ଟ ଭୋଗିବା? ଯଦି ଆମର ବାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, କିପରି ଏକ ଦାନବକୁ ସମ୍ମାନ କରିପାରିବ? ମନେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଓ କଥାରେ ଆମେ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ; ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଶରଣରେ ଆସି, କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଆମେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରି ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିଛୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଗାଇଛୁ, ଏବଂ ଆମେ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଛୁ; ତେଣୁ କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମଣ୍ଡଳ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଆପଣ ଦିଆଥିବା ପଦବୀ ପାଇଁ, କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ପାଳକ, ଓ ରୁଦ୍ର ଶକ୍ତିରେ ସଂହାରକ; କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଏହି ସଂସାରରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ହେଉଛି କାରଣ; ଶକ୍ତିହୀନତାର କଣ ଉପକାର? ଓ ଦେବେଶ୍ୱର, ଆମେ ଶାସନ ହୀନ ହେଲେ, କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଆପଣ ଆଦିହୀନ, ସଂସାରର ଧାରକ, ଅନନ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ଅଚାର୍ଯ୍ୟ; ଆମ ଶତ୍ରୁ ଦାନବ ତ ଶିମିତ, କିପରି ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ? ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକ ଜିତିଛୁ; ଓ ଦେବେଶ୍ୱର, ଆମେ ସ୍ଥିର ରୁହୁଅ, କିପରି ଦାନବକୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବ?" ଦେବମଣ୍ଡଳଙ୍କ ଏହି ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନତି ଶୁଣି, ଦୈତ୍ୟନାଶକ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସେ ବଲି ମୋର ଭକ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ଦେବ କିମ୍ବା ଦାନବ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେପରି ତୁମେ ମୋରେ ନିର୍ଭର କର, ବଲି ମଧ୍ୟ ମୋରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯୁଦ୍ଧ ବିନା, ମନ୍ତ୍ରରେ ବଲିକୁ ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କୁ ମାରି, ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟ ଦେଇଦେବି ।" ଦେବମଣ୍ଡଳ 'ତଥା' କହି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏଉଁବେଳେ, ଦେବେଶ୍ୱର ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଭାବେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଏପଟେ ବଲି, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପୂଜାରୀ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞରେ ବସିଥିଲେ । ଯଜ୍ଞବେଳା ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗମଣ୍ଡଳଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ପୂଜାରୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଯଜ୍ଞ କ୍ରମରେ, 'ଦିଅ, ଭୋଗ କର, ପୂଜା ଅଲଗା ଭାବେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହେଉ' ବୋଲି ଆବୃତ୍ତି ହେଉଥିଲା । ଏହିପରି ଦେଖି, ବାମନ ଶ୍ରୀମତୀ ସାମଗାନ ଗାଇ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ବାମନ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଭାର୍ଗବ ଶୁକ୍ର, ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପୂଜା କରି, ବୁଝିଗଲେ ଏହି ବାମନ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବ, ଦାନବନାଶକ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଦାତା, ତପସ୍ୟାର ଫଳଦାତା, ଦାନବନାଶକ ବୋଲି ଜାଣି, ରଜସ୍ୱଳିତ ବଲିଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ କଥା କହିଲେ । "ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ବିଜେତା, ଭକ୍ତିରେ ଧନଦାତା; ବଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ ।" ତାପରେ ଭୃଗୁକୁଳର ଶେଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଶୁକ୍ର, ଯିଏ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ବଲିଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାମନ ରୂପେ ତୁମ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଯଜ୍ଞପତି, ଯଜ୍ଞଧାରୀ । ଏହି ଶିଶୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବମଣ୍ଡଳ ପାଇଁ ତୁମଠାରୁ ମାଗିବାକୁ ଆସିଛି; ମୋ ସହ କଥା ହୋଇ, ପରେ ଦିଅ ।" ବଲି, ଶତ୍ରୁଦମନ, ତାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞପତି ସ୍ୱୟଂ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବେ ମାଗୁଛନ୍ତି—ଏଠାରେ କଣ ଆଉ ବିଚାର ରହିଛି?