ଏହି ଉତ୍କଳ ଗାଥାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଉନ୍ମାଚିତ ହୁଏ। ଦୈବତା ମାର୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ୱତଙ୍କର ଅତିଶୟ ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଯେ ସଂଜ୍ଞା ଏହାକୁ ସହିପାରିଲେନି; ତାହାର ଅସହ୍ୟତାରେ ସଂଜ୍ଞା ଘାସର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦିନ, ଗୋପାଳଙ୍କ ସୁରକ୍ଷକ, ତୁମେ ତୁମର ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ତୁମ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବା, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଥିବା, ଯୋଗବଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର, ଏବଂ ମୋତେ ମନ ଭଲା ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ରୂପ ତିଆରି କରିବି, ଯାହା ତୁମ ପ୍ରିୟ ହେବ। ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଏହି କଥାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇ, ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଚକ୍ରରେ ରଖି, ତାଙ୍କର ତେଜକୁ କମାଇଦେଲେ। ତେଜ ଏକାଠି ହେଲାପରେ ତାଙ୍କର ନୂତନ ରୂପ ଦେଖାଗଲା, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକ ଚମକଦାର ଏବଂ ଭବ୍ୟ ଥିଲା। ଏହା ପରେ ବିବସ୍ୱତ ଯୋଗରେ ଲଗି, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବଡ଼ବାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ନିୟମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ। ଋଷିମାନେ ବଡ଼ବାଙ୍କୁ ଏକ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଭୟହୀନ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ବିବସ୍ୱତ ଘୋଡ଼ାର ରୂପ ଧରି, ବଡ଼ବାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବଡ଼ବା ଏହି ମିଳନକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଭାବି, ତେଣୁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କର ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କର ନାକ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ଏହି ମିଳନରୁ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚିକିତ୍ସାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ମାର୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରଜାପତି; ଭାସ୍କର ତାଙ୍କୁ ଏକ ଶୋଭାମୟ ରୂପରେ ଦେଖାଇଲେ। ବଡ଼ବାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଦେଖି ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା; କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହି ଘଟଣାରେ ମନରେ ଅତି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ। ଧର୍ମର ରାଜା, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ; ଏହି ସତ୍କର୍ମରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ ଲାଭ କଲେ। ସେ ପିତୃମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାର ଏବଂ ଲୋକର ରକ୍ଷକ ହେଲେ; ସାବର୍ଣିର ପୁତ୍ର ମନୁ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ, ତାପସ୍ୟାରେ ଧନୀ। ଯେତେବେଳେ ସେ ସମୟ ଆସିବ, ମନୁ ସାବର୍ଣି ପ୍ରଜାପତି ହେବେ; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମେରୁ ଶିଖରେ ତାପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଭାଇ ଶନି ଗ୍ରହ ହେଲେ; ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କର ତେଜରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚକ୍ର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲା; ତାଙ୍କର ଅପର ଦୁଃଖିତ କନ୍ୟା ଯମୀ ଥିଲେ। ସେ ଯମୁନା ନଦୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ ହେଲେ; ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମନୁ ଏବଂ ସାବର୍ଣି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି। ମନୁଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ର ଶନି, ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଗ୍ରହ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଯେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ଯଦି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ମହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିବେ। ଏହିପରେ, ମନୁ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କର ନଉଟି ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପରି ସମାନ: ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନଭାଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିସ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରମ୍ଶୁ, ରିଷ୍ଟ, କରୁଷ, ପୃଷଧ୍ର। ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆଶା କରି, ପ୍ରଜାପତି ମନୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ଅଂଶରେ ଅଫରି ଦେବା ସମୟରେ, ଦିବ୍ୟ ଶୂନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଏକ ନାରୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଇଳା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ମନୁ ତାଙ୍କୁ 'ଇଳା' ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ମନୁ କହିଲେ, "ମୋ ସହ ଚଲ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି।" ଇଳା ଧର୍ମପାଳନ କରୁଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯିବି, ମୋତେ ଅଧର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତୁନି।" ଏପରେ ଇଳା, ଦେବତା ମନୁଙ୍କୁ କଥା କହି, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମନୁ ମୋତେ 'ମୋ ସହ ଚଲ' କହିଛନ୍ତି।" ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଇଳାଙ୍କର ଧର୍ମ, ନମ୍ରତା, ନିୟମ ଓ ସତ୍ୟତା ଦେଖି, ଖୁସି ହେଲେ; "ତୁମେ ଆମ ପକ୍ଷରୁ ଏକ କନ୍ୟା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବା," କହିଲେ। "ତୁମେ ମନୁଙ୍କର ଲିନ୍ଗ ଜାରି ରଖିବା ପୁତ୍ର ହେବା; ତିନି ଜଗତରେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଇଳା ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ସୋମଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କୁ ମିଳି, ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ; ବୁଧ ଠାରୁ ପୁରୁରବାସ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁରୁରବାସ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ଇଳା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ହେଲେ; ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ତିନି ଅତି ଧର୍ମଶୀଳ ପୁତ୍ର ଥିଲେ – ଉତ୍କଳ, ଗୟା, ଓ ବିନତାଶ୍ୱ। ଉତ୍କଳର ଉତ୍କଳା, ପଶ୍ଚିମରେ ବିନତାଶ୍ୱର ଅନୁସୃତି, ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍କଳାର, ଗୟାର ଅନୁସୃତି ଗୟା। ମନୁ ଦିବାକର, ଦଶ ଭାଗରେ ଭୂମିକୁ ବିଭାଜନ କଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ମଧ୍ୟଭାଗ ପାଇଲେ। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ କନ୍ୟା ହୋଇଥିବାରୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେନି; ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ଉପଦେଶରେ, ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।