ଦେବଲୋକରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଅତି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ, ଏହି ତୀର୍ଥବଳି ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ, ମୋକ୍ଷ, ପୂଜା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, କିମ୍ବା ଖ୍ୟାତି ପାଇଁ ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନା କରିଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବତୀୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥର ବିଭେଦ ଅଛି । ନାରଦ, ଏହି ବିଭେଦ ଅନେକେ ଜାଣିନଥାନ୍ତି । କେବଳ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥବିଭେଦ ଶୁଣିବାକୁ ଓ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ମୁଁ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ବିଭେଦ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ତୀର୍ଥସେବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲା, ଏହା ସହଜରେ ଫଳଦାୟକ ଥିଲା । ବ୍ରହ୍ମାଜୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରେ ଥିବା ପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ଆପଣଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି । ଭିନ୍ଦ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ବେଣିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଅଛି । ହିମାଲୟରେ ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ଭିତସ୍ତା ଅଛନ୍ତି । ଏହି ନଦୀମାନେ ପରମ ପବିତ୍ର ଦେବତୀୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷିତ । ଗୟା, କୋଲ୍ଲାସୁର, ବୃତ୍ର, ତ୍ରିପୁର, ଏବଂ ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ହୟମୂର୍ଧା, ଲବଣ, ନାମୁଚି, ଶୃଙ୍ଗକ, ଯମ, ପାତାଳକେତୁ, ମାୟା ଓ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହିଠାରେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭାସ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ନର-ନାରାୟଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି । ଅମ୍ବରୀଷ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମାନ୍ଧାତୃ, ମନୁ, କୁରୁ, କନଖଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, ସଗର, ଅଶ୍ୱୟୂପ, ନଚିକେତା, ବୃଷାକପି, ଅରିନ୍ଦମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଖ୍ୟାତି, ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିର୍ମିତ; ଦେବତୀୟ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଏହା ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭେଦ । ଏବେ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ସ୍ଥାପିତ, ସେ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ । ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ତୀର୍ଥ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ସେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ହେଉଅଁସୁଦ୍ଧା । ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ । ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ନଦୀ; ଏହି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣ । ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ, ମୋର ଦିଆଯାଇଥିବା ବରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାରକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନ ଦଳି ନେଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଶରଣ ନେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଦେବତାମାନେ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ସମୁଦ୍ର ମାନ୍ଥିରେ ଶୟନ ନେଉଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ବିନତି କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ, ତିନି ବେଦର ସ୍ୱରୂପ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ ।” “ଆପଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅସୁର ନାଶକ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ପାଳନ, ସଂହାରର କାରଣ । ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ନାହିଁ ଯେ ଦୁଃଖରେ ଶରଣ ଦେବେ । ଆପଣ ଏଇ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା ଓ ମାତା, ସେବା ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।” “ଆପଣ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବରାହ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଭାବେ ଅବତାର ନେଇ, ସମୟ କ୍ଷୟରେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ଏବେ ଦେବତାମାନେ ଶାସନ ହରାଇଛନ୍ତି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପହୃତ, ସ୍ଥାନ ହରାଇଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆପଣ ଶରଣ ଦେନାହାନ୍ତି କାହିଁକି ?” ତାପରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ନିର୍ଭୟ ହେଇ କାହିଁକି ଆସିଛ ? ତୁମେ ମୋତେ ତୁମର ଭୟର କାରଣ ଦେଖାଇଦିଅ ।” ଦେବତାମାନେ ତାରକା ନିବାରଣର କଥା କହିଲେ । “ତାରକାଙ୍କର ଭୟ ଆମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ କରିଛି, ଯୁଦ୍ଧ, ତପସ୍ୟା, ଶାପ କିଛି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରୁନାହିଁ । ଦଶ ଦିନ ପରେ ଜନ୍ମ ନେବା ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହେବ । ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନ ହେଉ ।” ନାରାୟଣ କହିଲେ, “ମୋ ଠାରୁ, ମୋ ପ୍ରଭୁଠାରୁ, କିମ୍ବା ଦେବତାଠାରୁ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ । ଯଦି ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତେବେ ତାରକା ନିଶ୍ଚୟ ନିବୃତ୍ତ ହେବ । ଏହିପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକଠା ହୋଇ ବିବାହ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ।” ସମସ୍ତେ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି, ରତ୍ନମୟ ହିମବତ ପର୍ବତ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ମେନାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ ହିମବତ ଓ ମେନାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦକ୍ଷପୁତ୍ରୀ, ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ପାହାଡ଼ରେ ବିରାଜିତି, ଯିଏ ଦୁନିଆକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ଧୃତି, ମୌନ, ଲଜ୍ଜା, ପୋଷଣ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ରୂପେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମ ଦୁହେଁର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ । ସେ ଯିଏ ଜନ୍ମ ନେବେ, ସେଇ ଜଗତ୍ ଜନନୀ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ଦାରା ହେବେ । ସେ ଆମ ଓ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ।” ହିମବତ ଦେବତାଙ୍କ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ମେନା ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ୟ ଉଲ୍ଲାସରେ “ତଥାସ୍ତୁ” କହି ଦେଲେ ।