ଏ ଉପଖ୍ୟାନରେ, ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି: ଦୈବୀ, ଆସୁରୀ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣୀ ଓ ମାନବୀୟ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏବଂ ମାନବ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅପୂର୍ବ। ଋଷିମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଆସୁରୀ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି। ଏହି ଆସୁରୀ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦୈବୀ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୈବୀ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନି ଦେବଙ୍କ ଏକତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ତିନି ଲୋକର ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ତୀର୍ଥ ବହୁ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଭାରତ ଖଣ୍ଡ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ; କାରଣ, ଏହିଠାରେ କର୍ମ କ୍ଷେତ୍ର ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥମାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ହିମାଲୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦେବମୂଳ ଛଅ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତାମୂଳ ନଦୀମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନଦୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭାରତ ତୀର୍ଥ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଓ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଥିବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ଏହିଠି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବ-ଋଷି-ମାନବମୂଳ ଭାଗରେ ଅସୁରମାନେ ଦଳି ନେଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁରୀ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଦୈବ ତୀର୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଦୈବତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଋଷିମୂଳ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୈବୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ, ମୋକ୍ଷ, ପୂଜା, ଧନ, ଲାଭ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ଲାଗି ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ମାନବମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବୀୟ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଚାରିପ୍ରକାର ତୀର୍ଥର ବିଭାଗ ଅଛି। ଏହି ବିଭେଦ କେବଳ କିଛି ଗୁଣବାନ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି, ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ଓ କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେଇ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି। ନାରଦ, ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ବିଭେଦ ଏଠିକି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ଏହି ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୃତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ତୀର୍ଥସେବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲା, ଏହି ସେବା ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମାଜୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ—“ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିକମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଓ କୁହିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆପଣ।” ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ବେଣିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ରେ ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା, ବିତସ୍ତା ଅଛି। ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଓ ଦୈବୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଘୋଷିତ; ଗୟା, କୋଲ୍ଲାସୁର, ବୃତ୍ର, ତ୍ରିପୁରା, ଏବଂ ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ। ହୟମୂର୍ଧା, ଲବଣ, ନାମୁଚି, ଶୃଙ୍ଗକ, ଯମ, ପାତାଳକେତୁ, ମୟା, ପୁଷ୍କର—ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ଅସୁରମୂଳ ତୀର୍ଥକୁ ଚାରିପାଖରେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରଭାସ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ନରନାରାୟଣ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ (ବଶିଷ୍ଠ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୋତମ, କଶ୍ୟପ, ମନୁ) ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି। ଅମ୍ବରୀଷ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ମାନ୍ଧାତୃ, କୁରୁ, କନଖଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, ସଗର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ କୀର୍ତ୍ତି, ଫଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗି ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଦୈବୀ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅଟୁଟ ବିଭେଦକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏବେ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଦେବତାଙ୍କୁ ଉପହାରିତ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ତୁମେ ମୋତେ ଏଠିକି କହ। ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ତ୍ରିଦେବ ଠାରୁ ଅଲଗା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ହେଉଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଏହି ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିଦେବୀୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ, ତେଣୁ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋର ଦିଆ ଵର ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ତାରକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେଇ ତାରକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଦଖଳ କଲା; ତେବେ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶରଣ ନେବାକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବିଶ୍ୱପିତାମହଙ୍କୁ, ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି—ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅସୁରମାନଙ୍କ ନାଶକ, ବିଶ୍ୱର ଶ୍ୱାମୀ; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତିନି ଲୋକରେ ଦେହୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ରକ୍ଷକ ନାହାନ୍ତି; ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାରେ ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା ଓ ମାତା ଆପଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ସେବା ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ୟ; ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଛଡ଼ା ଆମେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବୁ?