ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଶୁଭ କର୍ମ ଫଳରେ ହରିଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନାୟକ ହରି ନିବାସ କରନ୍ତି । ସେଠାରେ ସେ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହି ଯାତ୍ରା ଏଠି ଶେଷ ହୁଏନି । ଏକ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି । ଏଥିରେ ସେ ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି । ଏଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇ ଭକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ଯୋଗକୁ ଅଧିଗମ କରି, ସେ ହରିଙ୍କ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଧନ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ସେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ବିଶେଷତା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମାଧବଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ, ସ୍ଵର୍ଗ ଦ୍ୱାରର ମହିମା ଓ ସାଗର ନିୟମ ପ୍ରକାରେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଥ୍ୟ ଓ ମହିମା, ସଫଳତାର ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଭାଗୀରଥୀ ସହ ମିଳନ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି । ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା, ପୁରାତନ ଓ ଗୁହ୍ୟ ପୁରୁଷ ରହସ୍ୟ, ଯାହା ସଂସାର ମୁକ୍ତି ଦାୟକ, ମୁଁ ଖୋଲାସା କରିଛି । ତଥାପି, ଏଠି ବସି ବସି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହୁଁ । ଦୟାକରି ଆଉ ଏକଥର ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଗଳ୍ପ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ମହିମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କୁହ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁରାତନ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନାରଦ ମହାର୍ଷି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିଥିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି । ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ଶୁଦ୍ଧିଦାୟକ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିଛି, ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଉତ୍ସ ଓ ସ୍ୱାମୀ । ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି ? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସର୍ବଦା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ? ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଦିବ୍ୟ, ଦାନବୀୟ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାନବ । ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମାନବ ତୀର୍ଥ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ଏହି ମାନବ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଋଷିପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ଋଷିମାନେ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳରୁ ଦାନବୀୟ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଦାନବୀୟ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯାହା, ତାହାକୁ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ । ଏହି ତିନି ଦେବତା ମିଶି ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ପବିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ମଧ୍ୟରୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ତୀର୍ଥ ବହୁ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଭାରତ ଭୂମି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି, କାରଣ ଏହା କର୍ମ ଭୂମି ଅଟୁଟ ରହିଛି । ଏହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଇଥିଲି, ସେଗୁଡ଼ିକ ହିମାଳୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଛଅଟି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଅଛନ୍ତି । ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ବାରୋଟି ନଦୀକୁ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କାରଣ, ଭାରତ ଏକ ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ କର୍ମ ଭୂମି ଭାବେ ଗୌରବ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହା ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି । ଋଷି ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥମାନେ କେତେଉଁଠି ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଗୃହୀତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦାନବୀୟ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ । ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି । ନିଜ ମଙ୍ଗଳ, ମୁକ୍ତି, ପୂଜା, ସମୃଦ୍ଧି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ମାନବମାନେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ । ଏଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥର ବିଭାଜନ ଅଛି । ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଭେଦ କେହି ତ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ହେ ନାରଦ, ତୁମେ ଏହି ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ଅନେକେ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଉଚିତ ଭାବରେ କହିବା ଓ ଶୁଣିବା ଜାଣେ, ସେଠିକି ଏହି ଭେଦ ବୁଝିପାରନ୍ତି । ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଭେଦ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । କୃତ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଥିଲା ତୀର୍ଥସେବା, ଯାହା ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିଲା । ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି, ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ କଥନ ଦୁହିଁ ଅଛି; ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନିଅଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରଥମ ଓ ବୃଦ୍ଧ । ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ବେଣିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ ଘୋଷିତ ପବିତ୍ର ନଦୀ । ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ରେ ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ଭିତସ୍ତା ଅଛନ୍ତି । ଏହି ନଦୀମାନେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଗୟା, କୋଲ୍ଲାସୁର, ବୃତ୍ର, ତ୍ରିପୁର, ଏବଂ ଏଭଳି ଅନ୍ଧକା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ହୟମୂର୍ଧା, ଲବଣ, ନାମୁଚି, ଶୃଙ୍ଗକ, ଯମ, ପାତାଳକେତୁ, ମୟା ଓ ପୁଷ୍କର—ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଅଶୁଭ ଓ ଶୁଭ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଦାନବ ତୀର୍ଥକୁ ଘେରି ରହିଛି । ପ୍ରଭାସ, ଭାର୍ଗବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ନରନାରାୟଣ ତଥା ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ, ମନୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥମାନକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି ।