ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, କଶ୍ୟପ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିରୋମଣି, ଓ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଇ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିରୋମଣି। ଯେପରି ଧାନ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ତୃଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୃଣପତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ ଧର୍ମ ଜଗତ ଶମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ, ତୀର୍ଥ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ, ତପ, ଓ ଦାନ—ଏମାନଙ୍କର ଫଳ କ’ଣ ଆମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା ସମାନ କିଛି ଦେଖେଲି ନାହିଁ; ଏହି ଅପୂର୍ବ ତୀର୍ଥର ମହିମା ପୁନଃପୁନଃ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ନିଶ୍ଚୟ, ପୁନଃ ନିଶ୍ଚୟ, ସେଇ କ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଯେଉଁଠାରେ ପରମ ପୁରୁଷ ନାମକ ସ୍ଥଳକୁ କେବଳ ଏକଥର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମଣିଷ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ଏକଥର ଅନୁଭବ କରିଲେ, ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ହରି ବସିଛନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କର ପରମ ଧାମରେ। ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ମାତ୍ର ବାସ କରି, ଯେଉଁଠି ଯାହା ପାଠ କିମ୍ବା ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ମହାତପ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ହରି, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି। ଯୁଗ ଶେଷରେ, ପୁନଃ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆସି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି। ଭାଇଷ୍ଣବ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେହି ହରିଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ, କାମଧେନୁ ବୃକ୍ଷ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଧନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମାଧବଙ୍କ ମହିମା, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରର ମହିମା, ଓ ସମୁଦ୍ରର ନିୟମ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଭାଗୀରଥୀ ସହ ମିଳନ—ଏସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଛ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମହିମା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଗୁପ୍ତତମ ମହିମା, ପୁରାତନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ। ଏଠି ଆମେ ଏପରି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ; ତୁମେ ପୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେହି ପରମ ଗୁପ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କଥା ଆମକୁ କହ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୋତେ ନାରଦ ମହାର୍ଷି ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ପଚାରିଥିଲେ; ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲି। ତପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଶୁଧ୍ଧିକାରକ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଆସେ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିଛି, ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ହେ ଜଗତ୍ପତି। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସବୁବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଦେୱ, ଦାନବ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାନବ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମାନବ ତୀର୍ଥ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ତାହାରେ ମୁନିଗଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁନିମାନେ ଓ ତୀର୍ଥମାନଠାରୁ ଦାନବ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଦାନବ ତୀର୍ଥରୁ ଦେବ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତୀର୍ଥକୁ ଦେବତୀୟ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କ ଯୁଗ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଛାଡ଼ି କିଛି ଅନ୍ୟ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଶୁଧ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ତୀର୍ଥ ଅନେକ ଗୁଣରେ ବିଶିଷ୍ଟ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଭାରତ ଭୂମି ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ଖ୍ୟାତ, କାରଣ ଏହା କର୍ମ ଭୂମି; ଏହିକାରଣ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛି, ହିମାଲୟ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ଛଅ ନଦୀ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନଦୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ କର୍ମ କ୍ଷେତ୍ର, ତେଣୁ ଏହା ଖ୍ୟାତ। ମୁନି ଓ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥମାନେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଦାନବମାନେ ଦଖଳ କରିଥିଲେ; ସେହିମାନେ ଦାନବ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ଦେବତା ଭୂମିରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ତପ କରିଥିଲେ; ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ମୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତୀୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ନିଜ ମଙ୍ଗଳ, ମୋକ୍ଷ, ଉପାସନା, ସମୃଦ୍ଧି, ଲାଭ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ—ମାନବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତୀର୍ଥକୁ ମାନବ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ହେ ନାରଦ। ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥର ବିଭାଗ ଅଛି। କେହି ଏହି ଭେଦ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଅନେକ ଜଣ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି ଶୁଣନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ନିଜ ଗୁଣରେ ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା କହିବାକୁ ଜାଣନ୍ତି। ମୁଁ ତଥ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଭେଦ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ; ଏହି ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁଚିଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ତୀର୍ଥସେବା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲା, ଯାହା ଅଳ୍ପ ଚେଷ୍ଟାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଥିଲା। ତୁମ ପରି କଥା କହିବା ଓ ଜାଣିବାରେ କେହି ନାହାନ୍ତି; ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର କମଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଜ।