ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମହିମା ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେପରିକି ଅରୁନ୍ଧତୀ ସମସ୍ତ ସତୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୁକ୍ତିର ଜ୍ଞାନ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ। ରାଜା ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାମଧେନୁ ଗାୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି। ସମସ୍ତ ମଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ଯେପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁକି ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଜଳଚରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମକର ଏବଂ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଯେପରି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କ୍ଷୀରସାଗର ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି। ଜଳଚରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିୟନ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଏହିପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଦେବ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ଯେପରି ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଶ୍ୟପ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଧାନ ସମସ୍ତ ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘାସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଂଶ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳର ଧର୍ମ ଯେପରି ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ପରମପୁରୁଷ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ, ତୀର୍ଥ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଫଳ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା ସମାନ କିଛି ଦେଖି ନାହିଁ; ପୁଣିପୁଣି କହିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସର୍ବୋପରି; ପରମ ପୁରୁଷ ନାମକ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଯଦି କେବଳ ଏକଥର ଦେଖିଲେ, ସେ ମାନେ ମହାସାଗରରେ ଇମର୍ସ୍ ହେବା ପରି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ଏକଥର ଜାଣିଲେ, ପୁନଃ ଗର୍ଭରେ ଯିବା ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ହରି ବିରାଜିତ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମକୁ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବର୍ଷ ବା କେବଳ ଏକ ମାସ ଯଦି ଉପାସନା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ପାଠ, ଦାନ ବା ତପସ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ଅପୂର୍ବ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠାରେ ହରି, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନାଥ ବିରାଜିତି, ତାଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ସହିତ ଭୋଗ କରି, ପରେ ସେ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ, ପୁନି ମଣିଷ ଲୋକକୁ ଫେରି, ନିର୍ମଳ ଯୋଗୀ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସେ ହରିଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଧନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ମାଧବଙ୍କର ମହିମା, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରର ଗୌରବ, ସାଗରର ନିୟମ, ଶୁଦ୍ଧିର ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ, ଭାଗୀରଥୀ ସହ ମିଳନ—ଏସବୁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ମହିମା, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କର ଗୁପ୍ତତମ ଏବଂ ପାପ ମୋଚନ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। ଆମେ ଏଠାରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ; ତୁମେ ପୁନି ପରମ ଗୁପ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ତୀର୍ଥର ମହିମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁରାତନ କାଳରେ ମୋତେ ନାରଦ ମହାପ୍ରୟାସରେ ପଚାରିଥିଲେ; ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି। ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି ସ୍ମୃତି ଅଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିଛି, ହେ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସ୍ୱାମୀ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଦିବ୍ୟ, ଦାନବୀୟ, ଓ ରକ୍ତିମ। ତିନି ଲୋକରେ ମାନବ ତୀର୍ଥ ଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ; ଏବଂ ମାନବ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଋଷିପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତୀର୍ଥ ଅପୂର୍ବ। ଋଷି ଓ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ଦାନବୀୟ ତୀର୍ଥ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏବଂ ଦାନବୀୟ ତୀର୍ଥରୁ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯାହା, ସେହି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ଏମିତି ତିନିଜଣ ମିଶି ତିଆରି କରିଥିବା ତୀର୍ଥରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ତିନି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷିତ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ତୀର୍ଥ ଅଧିକ ଗୁଣମୟ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଭାରତ ଭୂମି ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହି ତ କର୍ମଭୂମି; ଏହି ଯୋଗରେ ଏହାକୁ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।