ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁନିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ, ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପରମ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହିପରି ଅମର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ଓ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦାନ କରେ, ତାହାକୁ ବିଶ୍ରୁତ ମୁନିଙ୍କୁ ବିବରଣା କରାଯାଇଛି । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ବିଶ୍ରୁତ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଁଟି ମିଳେ, ତାହା ବିବରଣା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର, ଯାହା ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ଦୁର୍ଲଭ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି । ଆପଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କୁହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଇଁଥାଏ । ହଁ, ଏହା ମୋକ୍ଷର ପଥ—ପୁରୁଷୋତ୍ତମକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଉପାୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିରୋଗ, ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଶୁଣିବା ପରେ ଆମେ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବୁନାହିଁ; ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳୀ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଏତେ ମହିମା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ । ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ, ନଦୀ, ଓ ସରୋବରମାନେ ଯେଉଁପରି ମହିମା ପାଉନ୍ଥିବେ, ସେଉଁପରି ପୁରୁଷ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆପଣ ପୁନିପୁନି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଆପଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିପାରିଛୁ, ହେ ପିତାମହ । ଯେହেতୁ ଆପଣ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ଏହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ; ଏହିପରି ଆପଣ ପୁନିପୁନି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି । ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ସଠିକ୍—ପୃଥିବୀରେ ପୁରୁଷ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଓ ଧାମ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ସୋମ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସାଗର ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ପାବକ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଶଙ୍କର ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗରୁଡ଼ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଏପରି ଏଇରାବତ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଭୃଗୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦ ସେନାପତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କପିଳ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ଉଚ୍ଚୈଶ୍ରବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଉଶନା କବିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ୟାସ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କୁବେର ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ମନଃ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଅଶ୍ୱଥ ଗଛସବୁ ମଧ୍ୟରେ, ବାୟୁ ଚଳନଶୀଳ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ଯେପରି ମୁକୁଟ ଅଳଙ୍କାରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଚିତ୍ରରଥ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ବଜ୍ର ଶସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଅକ୍ଷରମାନେ ମଧ୍ୟରେ 'ଅ' ପ୍ରଥମ, ବେଦମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରଥମ, ଅଙ୍ଗମାନେ ମୁଣ୍ଡ ପ୍ରଥମ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ସତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ମୋକ୍ଷବିଦ୍ୟା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ରାଜା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ, କାମଧେନୁ ଗାୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରତ୍ନମାନେ, ବାସୁକି ସର୍ପମାନେ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ରାମ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ, ମକର ଜଳଚରମାନେ, ସିଂହ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ, କ୍ଷୀର ସାଗର ସମୁଦ୍ରମାନେ, ନଦୀମାନେ ନଥ, ଵରୁଣ ଜଳଚରମାନେ, ଯମ ନିୟନ୍ତ୍ରକମାନେ, ନାରଦ ଦେବ ଋଷିମାନେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାତୁମାନେ, ଦକ୍ଷିଣା ଶୁଦ୍ଧିମାନେ ପ୍ରଥମ—ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଓ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପ୍ରଥମ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏହିପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ଅପୂର୍ବ ମହିମା ଶ୍ରବଣ କରି, ମୁନିମାନେ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସହ କ୍ଷେତ୍ରର ପୂଜା ଓ ସ୍ମରଣାର୍ଥେ ନିର୍ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ।