ବାସୁଦେବଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳୀରେ ସଦା ସ୍ଥାନ କରିଥାନ୍ତି କୀର୍ତ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ, ସରସ୍ବତୀ, ବିବେକ, ଚିନ୍ତା, ଧୈର୍ୟ, ସଫଳତାର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀତା। ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି ଗାୟତ୍ରୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଉତ୍ସ ମଙ୍ଗଳା, ଭୂଷଣ ଏବଂ ରୂପର ମାଧୁର୍ୟ, ନାରାୟଣୀ ନିଜେ। ଏହି ନିବାସରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୌଶିକୀ ଦେବୀ, ବିଜୁଳି, ସୌଦାମିନୀ, ନିଦ୍ରା, ରାତି, ମାୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତା। ଏମିତି ସମସ୍ତେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ନିବାସରେ ବସିଛନ୍ତି; ଏଠି କିଛି ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କିଛି ସେଠି ସ୍ଥାପିତ। ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ସହଜନ୍ୟା, ତିଲୋତ୍ତମା, ଉର୍ବଶୀ, ନିମ୍ଲୋଚା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ବଡ଼ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟଶାଳି ମଣ୍ଡୋଦରୀ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଭଦ୍ରାଙ୍ଗୀ, ଚିତ୍ରସେନା, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା—ସମସ୍ତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରୀ। ମୁନିମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ରାମା, ଶୁଭ ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରମଧ୍ୟା, ସୁକେଶୀ, ନୀଳକେଶା ଏବଂ ମନ୍ମଥଦୀପିନୀ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହାସହିତ ଅଲମ୍ବୁଷା, ମିଶ୍ରକେଶୀ, ମୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, କ୍ରତୁସ୍ଥଳା, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗବତୀ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ। ପ୍ରଭୁତ୍ ରୂପର ପରାବତୀ, ଶୁଭ ମୁଖ ଶଶିଳେଖା, ହଂସ ଭଳି ଚଲୁଥିବା ଏବଂ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଭଳି ଗମନ କରୁଥିବା ଦେବୀମାନେ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ବିମ୍ବଉଷ୍ଠୀ, ନବଗର୍ଭା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା, ସେଥିରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଯୌବନରେ ଗର୍ବିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତା। ସ୍ଲିମ୍ କମର, ସୁନ୍ଦର ମୁଖମଣ୍ଡଳ, ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାରରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ମଧୁର ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଓ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଏହି ଦେବୀମାନେ। ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସେଠି ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପରମପୁରୁଷ ବିରାଜିତା। ସେଠି ରୋଗ, କ୍ଲାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ, ଶୀତ, ତାପ, ଭୁଖ, ତିଆସ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ବିକଳତା କିମ୍ବା କିଛି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏହି ନିବାସ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଲୋକ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ସ୍ୱର୍ଗର ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଲୋକ କଥା ହୁଏ, ସେସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ହରିଙ୍କ ନିବାସ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଗୁଣରେ ନିର୍ଭର, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦାୟକ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁମାନେ ନାସ୍ତିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲିନ, କୃତଘ୍ନ, ନିନ୍ଦକ, ଚୋର, ଅନୁଶାସନହୀନ, ସେମାନେ ସେଠି ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱର ଗୁରୁ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସମୁଦ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ସେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ, ରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯେଉଁମାନେ କାମରୁକ୍ଷ ଚେତନା ବୃକ୍ଷ ନିକଟରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ସେଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି ହେଉଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଉଛି। ଏବେ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଜଗତ୍ପତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକ କିପରି ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶାଶ୍ୱତ ଆନନ୍ଦମୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା କଥା ଶୁଣିଲୁ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ସମାନ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଛ, ସେଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହା ମୁକ୍ତିର ପଥ—ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଯାହା ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କହିଛ। ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବିନା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ, ରୋଗମୁକ୍ତ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଶୁଣି, ଆମେ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲୁ ନାହିଁ; ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ତୁମେ ଏତେ ପ୍ରଶଂସା କର ନାହାଁ। ପୁନିପୁନି ପୁରୁଷ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯେପରି ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କର, ଏଠାରେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମେ ବୁଝିପାରିଲୁ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ପୁରୁଷଖ୍ୟା ସମାନ କ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ; ତେଣୁ ହେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ତୁମେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପୁନିପୁନି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ। ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେଠି ପୃଥିବୀରେ ପୁରୁଷଖ୍ୟା ସମାନ କ୍ଷେତ୍ର ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷଖ୍ୟାର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଅଂଶକୁ ସମାନ ନୁହେଁ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ସୋମ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସମୁଦ୍ର ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏପରି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରଥମ। ପାବକ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଶଙ୍କର ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଗରୁଡ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ।