ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଶ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦିବ୍ୟ ଆବାସ ଅଛି? ତାହା ସ୍ୱୟଂ କେଶବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ, ତାଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମାଳା ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଚନ୍ଦନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦୁଧର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ସେହି ମାଳାର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓଲିଉଠିଥାଏ, ଯାହା ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହାର ହଜାର ଗୁଣା ଚକ୍ର ଅଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଓ ଦାନବ-ଅସୁରମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ତୀବ୍ର, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସହିପାରିନାହାନ୍ତି। କେଶବ ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ କୌମୋଦକୀ ଗଦା ଧରିଛନ୍ତି, ଓ ବାମ ହାତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ସାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ କ୍ୱିଭର ରଖିଛନ୍ତି। ସେ ଧନୁରୁ ତୀର ଛାଡି, ତୀରଗୁଡିକ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅଚଳ-ଚଳ ଜଗତ ନାଶ କରିଦିଅନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ "ସହସ୍ରନାମ" କହନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଓ ଅଙ୍ଗ ଅଛି। ସେ ଦେବତା ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମର ପତ୍ର ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ତିରିଦିଗରେ ରହିଛି, ସେ ଜଗତର ନାୟକ ଓ ଶିକ୍ଷକ। ସେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି। ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଦାନବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ, ଗୁହ୍ୟକ, କିନ୍ନର ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ମହାନ। ସେଠାରେ ବିବିଧ ଦେବୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ—ଯଥା, କୀର୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, ସରସ୍ୱତୀ, ବୁଝିବା, ଚିନ୍ତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସିଦ୍ଧି, ଦୀପ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ମଙ୍ଗଳା, ଶୋଭା, ଚିନ୍ତା, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ନାରାୟଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୌଶିକୀ, ଦୀପ୍ତି, ସୌଦାମିନୀ, ନିଦ୍ରା, ରାତି, ମାୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କର ନିବାସରେ ନିତ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି; ଏଠି ଆଉ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ। ଘୃତାଚୀ, ମେନକା, ରମ୍ଭା, ସହଜନ୍ୟା, ତିଲୋତ୍ତମା, ଉର୍ବଶୀ, ନିମ୍ଲୋଚା ଓ ଅନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ, ବଡ଼ ଛୋଟ ଅନେକ ଅଛନ୍ତି। ମନ୍ଦୋଦରୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଭଦ୍ରାଙ୍ଗୀ, ଚିତ୍ରସେନା, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା—ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା ରାମା, ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମଧ୍ୟା, ସୁକେଶୀ, ନୀଳକେଶା, ମନ୍ମଥଦୀପିନୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଅଲମ୍ବୁଷା, ମିଶ୍ରକେଶୀ, ମୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା, କ୍ରତୁସ୍ଥଳା, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ପୂର୍ବଚିତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ପରାବତୀ, ଶଶିଲେଖା, ହଂସ ଭଳି ଚଳିଥିବା ଓ ମଦିରା ଭଳି ଗତି ଥିବା ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ବିମ୍ବଉଷ୍ଠୀ, ନବଗର୍ଭା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଯୌବନ ଓ ଶୋଭାରେ ଗର୍ବିତ, ଅନେକ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଗଳା, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଗୀତର ମାଧୁର୍ୟ ରହିଛି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦେବୀମାନେ, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମହିଳାମାନେ ନିତ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସେ ପରମପୁରୁଷ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି କେବେ ରୋଗ, କ୍ଳାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ଭୋକ, ତିରିଷ୍ଣା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ବିକଳତା, କଷ୍ଟ ନାହିଁ। ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଦିଅଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଅଏ; ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକ ଠାରୁ ଉପରେ ଆଉ କୌଣସି ଜଗତ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସ୍ୱର୍ଗର ଯେଉଁ ଲୋକ ସତ୍କର୍ମରେ ମିଳିଥାଏ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଭଳି, ହରିଙ୍କ ପୂର୍ବ ଆବାସ ସମସ୍ତ ସୁଖ, ଗୁଣ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। ଯେଉଁମାନେ ନାସ୍ତିକ, ଭୋଗବାସନାରେ ଲିନ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଚୋର, ଅନିୟମିତ, ସେମାନେ ଏଠି ଯାଇନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସାଗରର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ସେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୃଷ୍ଣ, ରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଏଠି କଳ୍ପତରୁ ତଳେ ଶରୀର ଛାଡନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରି ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ବଟବୃକ୍ଷ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଏଠି ଶରୀର ଛାଡିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକର ଆବାସ ବିବରଣା କଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥାଏ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦିଅଏ। ତାପରେ, ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଓ ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ବିବରଣା କଲେ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଛାଡିଲେ, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଆପଣ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା କଲେ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଛାଡିଲେ ବିଷ୍ଣୁର ଲୋକକୁ ଯାଉଥିବା ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ଓ ଦେବତାମାନେ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶରୀର ଛାଡି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିରୋଗ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଶୁଣି, ଆମେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନ ପାଇଲୁ; ପ୍ରୟାଗ, ପୁଷ୍କର ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ—ଓ ଦେବତାମାନେ, ଆପଣ ଏସବୁ ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ମାନେକୁ ଏତେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି।