ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଯେତେବେଳେ ହଜିଯାଏ, ଏହି କାଳକ୍ଷୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି । ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମିଶି, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ପରମେଶ୍ୱର ହରି-ନାରାୟଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେଠାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହିବି । ଏଠାରେ ବଂଶ ପରମ୍ପରା ସହିତ ପୁରାତନ କଥା ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ମହାପୁରୁଷ ହରି, ପ୍ରଭୁ, ବୃଷ୍ଣି କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । କଶ୍ୟପ ଓ ଦକ୍ଷକନ୍ୟାଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ଦେବକନ୍ୟା, ଯିଏ ତିନି ଲୋକରେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ । ସେ ମହାତ୍ମା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବା ପାଇଁ ନିୟତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଯୌବନ ଓ ରୂପ ଥିଲେ ମଧୁର, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ରୂପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ । ସଞ୍ଜ୍ଞା ବଡ଼ ତପସ୍ବିନୀ ଓ ତେଜସ୍ବିନୀ ଥିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ତେଜ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଦग୍ଧ କରିଦେଉଥିଲା, ଏହି ତେଜ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସହ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟ ହେଉନଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଲପାଇ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, “ଏହା ଅଣ୍ଡରୁ ମୃତ ନୁହେଁ,” ଏହି ଅର୍ଥରେ ତାଙ୍କୁ ‘ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ’ ନାମ ଦେଲେ । ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କର ତେଜ ସଦା ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଥିଲେ । ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାହକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ଏକ ଝିଅ ଓ ଦୁଇ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପରିଚିତ । ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ‘ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେଵ’ ଭାବେ ଜଣାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଯମ ଓ ଯମୁନା ଜୁମ୍ଳା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବିବସ୍ୱାନ୍କର କଳା ରୂପ ଦେଖି ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ଅନୁରୂପ ଏକ ଛାୟା ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ନିଜ ସଦୃଶ ଥିଲା । ଏହି ଛାୟା, ଯାହା ‘ଛାୟା’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡି, ବିନୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ କରିବି ।” ସଞ୍ଜ୍ଞା କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବି; ତୁମେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ମୋ ଘରେ ରୁହ । ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି କମର ପତଳା ଝିଅ ମୋର; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା, କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଖୋଲିବା ନାହିଁ ।” ଛାୟା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋତେ କେହି କେଶ ଧରି ଉଠାଇନାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ଶାପ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କେହିଁକୁ ଖୋଲିବି ନାହିଁ । ଆପଣ ଯିବେ, ମୋ ପ୍ରଣାମ ।” ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଲଜ୍ଜିତ ଓ ତପସ୍ୟାରତ ହୋଇ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ବାପା ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ଠୁକିଲେ । ତେଣୁ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଇ ଏକ ମାଡ଼ି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉତ୍ତରକୁ କୁରୁ ଦେଶକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଘାସ ଚରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଭାବି, ସେଠାରୁ ନିଜ ସମାନ ଏକ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଏହି ପୁଅ ପୂର୍ବ ମନୁ ଭଳି,” ତେଣୁ ସେ ‘ସାବର୍ଣି’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ ଥିଲେ ଶନି; ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ସ୍ୱନ୍ତ ପୁଅ ଥିଲେ । ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏହି ପୁଅ ପ୍ରତି ପୂର୍ବ ସନ୍ତାନ ଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ, ମନୁ ଏହିଥିରେ ଅପତ୍ତି କଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଏହା ମନେ ନେଲେ ନାହିଁ । ଯମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ, ନିଜ ମାଆ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପାଉଁ ଦେଇ ଧମକ ଦେଲେ, ଯାହାର ଫଳ ବିଷୟରେ ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ । ସେଥିରେ, ସାବର୍ଣିଙ୍କ ମାଆ ଭୟାନକ କ୍ରୋଧରେ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ତୁମର ପାଉଁ ପଡ଼ିଯିବ,” ଏହି କଥା କହି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଯମ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ, ସମସ୍ତ କଥା ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ପିତା, ଏହି ଶାପ ଉଠିଯାଉ । ମାତା ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ସଜାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ମାଆଙ୍କୁ ପାଉଁ ଦେଇ ମାରିନଥିଲି । ଶିଶୁସ୍ୱଭାବ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହ ଠାରୁ ଯାହା ହେଉ, ମୁଁ ମାଗୁଛି ମୋତେ ମାଫ କରନ୍ତୁ । ମୋ ପାଉଁ ତୁମ ଦୟାରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ ।” ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, “ପୁଅ, ଏଠାରେ କ୍ରୋଧର ଏକ ଗଭୀର କାରଣ ଅଛି, ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ । ତୁମ ମାଆଙ୍କର ଶାପ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କୀଟ ତୁମ ମାଂସ ଭୋଗି ଭୂମିକୁ ଯିବେ, ଏହିଭଳି ତୁମ ମାଆଙ୍କର ଶାପ ସତ୍ୟ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଶାପ ଉଠିଯିବାରେ ତୁମେ ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ ।” ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନ ସମାନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କାହିଁକି ଏକକୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଉଛ?” ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ । ବିବସ୍ୱାନ୍ ଯୋଗ ବଳରେ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ । ସେ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି, ସେ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ କେଶ ଧରି ଉଠାଇଲେ । ତେବେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ସମସ୍ତ କଥା ବିବସ୍ୱାନ୍କୁ କହିଦେଲେ । ବିବସ୍ୱାନ୍ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ତ୍ୱଷ୍ଟାରଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।