ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମେରୁସାବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କର ନାତି। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତି ରୁଚିଙ୍କ ପୁଅ ରୌଚି, ଯିଏ ମେରୁ ପର୍ଵତର ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମନୁ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଭୂତି ଦେବୀଙ୍କଠାରୁ ରୁଚିଙ୍କ ଆଉ ଏକ ପୁଅ ଭୌତି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସାତ ଜଣ ମନୁ, ଏହି ଚକ୍ରରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିବାକୁ ବାକୀ ଅଛନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଏହି ପୃଥିବୀ, ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ନଗର ସହିତ, ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବେ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର ସୃଷ୍ଟିର ସଂହାର କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସପ୍ତତି ଚକ୍ର ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ, କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ମନୁମନ୍ତର ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହି ଚଉଦ ମନୁ ତାଙ୍କର ଯଶସ୍ୱୀ ଗାଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ, ଏହି ମନୁମାନେ, ଏହି ଲୋକପତିମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୁଭ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରନ୍ତି। ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗରେ ସଂହାର ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ସଂହାରର ଶେଷରେ ପୁନର୍ବାର ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଶେଷ କେବେ ହେବ, ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିହେବ ନାହିଁ। ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର, ଏବଂ ଏହି ସଂହାରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କଳ୍ପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୀବ୍ର କିରଣରେ ଦହିଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମିଶି, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହରି-ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିରାକାର, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ପୁନର୍ବାର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଅଧୀନ। ଏଠାରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ମନୁ ଭୈବସ୍ବତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହିବି, ଯିଏ ଏହି ଯୁଗର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନୁ। ଏଠାରେ ପୁରାତନ ବଂଶାବଳୀ ଗାଥା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାପୁରୁଷ ହରି, ବୃଷ୍ଣି ବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। କଶ୍ୟପ ଓ ଡକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାଠାରୁ ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ସଞ୍ଜ୍ଞା, ଯିଏ ଦେବକୁଶଳ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଦୁହିତା। ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଯଦିଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଯୁବତୀ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ରୂପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ସଞ୍ଜ୍ଞା ନାମକ ଏହି ଦେବୀ ଅତି ତପସ୍ୱିନୀ ଓ ତେଜସ୍ୱିନୀ ଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗକୁ ଦହିଦେଇଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଲା ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସ୍ଥାରେ କହିଲେ, “ଏହା ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ମରିନାହିଁ।” ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଭାବେ ଡାକିଲେ। ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଅତିରିକ୍ତ ଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିଦେଉଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଦାହକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ଜଣ ସନ୍ତାନ—ଏକ ଝିଅ ଏବଂ ଦୁଇ ପୁଅ—ପ୍ରଜାପତି ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ; ଯମ ଓ ଯମୁନା ଦୁଇଁ ଜଣ ଜୁମ୍ଲା ଭାଇବୋନ ଥିଲେ। ବିବସ୍ବାନଙ୍କ କଳା ରୂପ ଦେଖି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପର ଏକ ଛାୟା ତିଆରି କଲେ। ଏହି ମାୟାମୟୀ ସଞ୍ଜ୍ଞା ନିଜଠାରୁ ଛାୟାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଛାୟା ଶିର ନମାଇ ଓ ହାତ ଯୋଡି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମର କଥା ମାନିବି।” ସଞ୍ଜ୍ଞା କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ରୁହ; ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି ସୁକୁମାରୀ ଝିଅ ମୋର, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଣେଇବ ନାହିଁ।” ଛାୟା କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ମୋ ଚୁଲି ଧରିବା କିମ୍ବା ଶାପ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କେବେ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ପ୍ରକାଶ କରିବି ନାହିଁ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଯାଆ, ଦେବୀ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା।” ଏଭଳି ଆଦେଶ ଦେଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଛାୟାଙ୍କ ସହ ମନସ୍ତାପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ବାପାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ସେ ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ତାଡ଼ନା ହେଲା, ତାଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ କୁହାଗଲା। ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏହାରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଏବଂ ନିଜ ରୂପ ଲୁଚାଇ ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗର କୁରୁ ଭୂମିକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଘାସ ଚରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ଭାବି, ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ସମାନ ଏକ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହା ପୂର୍ବ ମନୁ ପରି,” ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ସାବର୍ଣି ନାମ ଦିଆଗଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ ଶନି ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁଅଙ୍କ ମାଁ ଥିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ପୂର୍ବ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏହିପୁଅ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ; ମନୁ ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ମନେ ରଖିଲେ ନାହିଁ। କ୍ରୋଧ ଓ ଶିଶୁସ୍ବଭାବରେ, ବିବସ୍ବାନଙ୍କ ପୁଅ ଯମ ତାଙ୍କ ମାଆ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଧମକ ଦେଲେ, ଯାହାର ପରିଣାମ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ, ସାବର୍ଣିଙ୍କ ମାଆ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୋର ପାଦ ଖସିଯାଉ।” ଏହି ଶାପରେ ଯମ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କଥା ହାତ ଯୋଡି ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଉପରୁ ଏହି ଶାପ ଉଠିଯାଉ।