ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏହି ସଂସାରର ଜଳ, ଭୂମି, ପାତାଳ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଆକାଶ ଓ ପାହାଡ଼—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କହିବାକୁ କିଛି ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ଘାସର ତଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁଠି ନାରାୟଣଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ବିଦ୍ୟମାନ। ମୁଁ କିଛି ଅଲଗା ଦେଖି ପାରୁନାହିଁ—ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନାରାୟଣେ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ଜଳ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥଳ ଓ ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ଜଳର ନାଥ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଦିନ ଜଳ ଦେଖିବା ସମୟରେ, ବିଶେଷକରି ସ୍ନାନ କରିବାବେଳେ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ପାଣି ନିକଟକୁ ଯାଇ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାହାକୁ ହାତ ଓ ଦେହରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ବିନ୍ୟାସରେ, ‘ଓଁ’ ଓ ‘ନ’ ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ହାତର ତଳେ, ତାଳୁ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯିବ। ତେଣୁ, ‘ଓଁ’ ଅକ୍ଷର ବାମ ପାଦରେ, ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ଡାହାଣ ପାଦରେ, ‘ମୋ’ ବାମ କଟିରେ, ‘ନ’ ଡାହାଣ କଟିରେ, ‘ର’ ନାଭିରେ, ‘ୟ’ ବାମ ବାହୁରେ, ‘ଣ’ ଡାହାଣ ବାହୁରେ, ଏବଂ ‘ୟ’ ମୁଣ୍ଡରେ ବିନ୍ୟାସ କରାଯିବ। ତାପରେ, ଉପରେ-ତଳେ, ହୃଦୟରେ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପଛରେ ଓ ସାମ୍ନାରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଲୋକେ କବଚ ଆରମ୍ଭ କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମଧୁସୂଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସୁରକ୍ଷା ଚାହିଁଥାନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରେ ଅବିନାଶୀ ମାଧବ, ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମରେ ହୃଷୀକେଶ, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଭୂମିରେ ବରାହ, ଉପରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଦେବା ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ, ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ମନେ କରାଯିବ—“ମୁଁ ନାରାୟଣ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା”—ଏହି ଭାବନାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଭାବେ, ଦ୍ୱିପଦ ଜନ୍ତୁଙ୍କ ନାଥ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅବିନାଶୀ ନାୟକ ଭାବେ, ଅମୃତର ମଥାନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଓ ଦେବମୂଳ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ—“ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ରାଜା, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ଏଭଳି ନିୟମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ ସେ ସ୍ନାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରି, ପରେ ଆଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଆଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ନଶ୍ୱନ କରେ। ସ୍ନାନ ପରେ, ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଜଳ ଚିଞ୍ଚିବା ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ସିଧା ହୋଇ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଦେଇ, ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ନିୟମ। ପରେ, ପବିତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ୧୦୮ ଥର ଓ ଅନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଏବଂ ନମସ୍କାର ପୂର୍ବକ, ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସି ଆତ୍ମଅଧ୍ୟୟନ କରିବା, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋକେ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତିଳ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ତର୍ପଣ କରି, ପରେ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକେ ପିତୃଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ହୋମ ସମୟରେ ଏକ ହାତରେ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତର୍ପଣ ସମୟରେ ଦୁଇ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଦେବା ନିୟମ। ବାମ ହାତ ତଳେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଜଳ ଧରି, ‘ତେନ୍ତୁ ତୃପ୍ତି ହେଉନ୍ତୁ’ ବୋଲି ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ଶରୀର ଉପରେ ତିଳ ରଖି ପିତୃତର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ପିତୃମାନେ ଦାତାଙ୍କ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ହାଡ଼ରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଦେବତା କିମ୍ବା ପିତୃଙ୍କୁ ଶରୀର ଉପରେ ତିଳ ରଖି ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହାରେ ରକ୍ତ ଜଳର ଆକାର ନେଇ ଦାତା ପାପୀ ହୁଏ। ଯଦି ଦାତା ପାଣିରେ ଦଉଁଡ଼ି ଦାଉଁଡ଼ି ଜଳ ଦିଅନ୍ତି, ସେ ଜଳ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚେନାହିଁ। ଏହିପରି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦାଉଁଡ଼ି ଦେଲେ, ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ପିତୃଙ୍କୁ କେବେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ପାର୍ ହୋଇ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଜଳ ମଧ୍ୟରେ, ପାତ୍ରରେ, କ୍ରୋଧରେ କିମ୍ବା ଏକ ହାତରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପିତୃମାନେ ନେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଜଳ ଅଫଳ। ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଭୂମିରେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। କୁଶ ଘାସ ପିଛା ସହିତ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ପିତୃଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ତର୍ପଣ କରିବା ନିୟମ। ଏପରି ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଆଚମନ କରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ହାତର ଆକାରର ଏକ ଚତୁରସ୍ର ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥଳ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଏକ ନଗର ଚିହ୍ନଟ କରି, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଠ ପାଖୁଡ଼ି ଓ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚକ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ପଦ୍ମ ଚିତ୍ରଣ କରିବେ। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ଅଜନ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆଠ-ଅକ୍ଷରୀୟ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପୂଜା କରିବେ। ଏହିପରି, ଦେହ ପବିତ୍ରତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ହେଉଛି—ହୃଦୟରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଚକ୍ରର ରେଖା ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା। ଏହାକୁ ତିନିଟି ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ ଭାବରେ ଦେଖି, ଏହି ଅଗ୍ନିଶିଖା ସମସ୍ତ ପାପ ଦହି ଦେଉଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡର ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ‘ରା’ ଅକ୍ଷର ରହିଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।