ପଞ୍ଚଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳୀ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି—ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବଟବୃକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ଗଛ, ରୌହିଣେୟ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ, ସେହି ସମୟରେ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ଯିବାକୁ ବିଶେଷ ଉଚିତ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ଶରୀର, କଥା ଓ ମନ କୁ ପବିତ୍ର କରି, ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ବିନା, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଶୁଭ ଭାବରେ, ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଟବୃକ୍ଷ ପାଖରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦର୍ଶନରେ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ, ସାତଟି ଜନ୍ମର ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ରୂପର ବିବରଣୀ କହିବି। ବଟବୃକ୍ଷ, ବଟବୃକ୍ଷର ନାଥ, କୃଷ୍ଣ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ—ଏହି ନାମମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବଟବୃକ୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୃତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଟବୃକ୍ଷର ଆକାର ଏକ ଯୋଜନା ରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍, ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା, ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଥିଲା। ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ତା’ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିନି ଶତ ଧନ୍ୱନ୍ତର ଦୂର ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ, ସେଠା ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର, ସମୁଦ୍ର ରୁ ଆସିଥିବା ପବିତ୍ର କାଠ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ଶିରୋନମ୍ର ହୋଇ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ରୋଗ, ପାପ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ନିକଟରେ ସମୁଦ୍ର ପାଖରେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ପରମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର—‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’—ହସ୍ତ ଓ ଶରୀରରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର। ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ; ଏହି ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କାମ ସିଦ୍ଧ କରେ। ଏଠାରେ ଜଳକୁ ‘ନାରା’ କହାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ଏହି ଜଳ ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ବେଦ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ କର୍ମ—ସବୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପହାରିତ। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ମନ, ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି—ସବୁର ମୂଳ ନାରାୟଣ। ଯାହା କିଛି ଚେତନ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ—ସମସ୍ତ କିଛି ନାରାୟଣର ରୂପ। ଶବ୍ଦ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହାଙ୍କର ବିଷୟ, ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ—ସବୁ ନାରାୟଣର ରୂପ। ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଆକାଶ, ପର୍ବତ—ସମସ୍ତ ଠାରେ ନାରାୟଣ ପ୍ରବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଅଧିକ କହିବାର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚରାଚର—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଘାସପତା ଯାଏଁ—ସବୁ ନାରାୟଣର ରୂପ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖୁନି; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚର, ଅଚର ନାରାୟଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଜଳ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ, ତାଙ୍କୁ ‘ଜଳର ନାଥ’ କୁହାଯାଏ; ଏହିଠି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଜଳରେ ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ବିଶେଷ କରି ସ୍ନାନ ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ଭାବେ ଜଳ ସମୀପରେ ଯାଇ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ଧ୍ୟାନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତ ଓ ଶରୀରରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ‘ଓଁ’ ଓ ‘ନ’ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ବାକୀ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ହାତର ତଳୁ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠିର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବା; ବାମ ପାଦରେ ‘ଓଁ’, ଡାହାଣ ପାଦରେ ‘ନ’, ବାମ କଟିରେ ‘ମୋ’, ଡାହାଣ କଟିରେ ‘ନ’ ରଖିବା; ନାଭିରେ ‘ର’, ବାମ ବାହୁରେ ‘ୟ’, ଡାହାଣ ବାହୁରେ ‘ଣ’, ମୁଣ୍ଡରେ ‘ୟ’ ରଖିବା ଦରକାର। ଉପର, ତଳ, ହୃଦୟ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ପଛ, ସାମ୍ନା—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ କବଚ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବଦିଗରେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମଧୁସୂଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ କେଶବ; ଆଗ୍ନେୟରେ ବିଷ୍ଣୁ, ନୈୃତ୍ୟରେ ଅକ୍ଷୟ ମାଧବ, ବାୟବ୍ୟରେ ହୃଷୀକେଶ, ଈଶାନରେ ବାମନ; ପୃଥିବୀରେ ବରାହ, ଉପରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଏହିପରି କବଚ ପୂରଣ କରି, ନିଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—‘ମୁଁ ହେଉଛି ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଦେବ ନାରାୟଣ’—ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ‘ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ଦ୍ୱିପଦ ଜନ୍ତୁ ନାଥ, ବୀଜଧାରୀ, କାମଜନକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅଧିପତି, ଅକ୍ଷୟ ପ୍ରଭୁ। ଅମୃତତ୍ୱର ମଥାନ ବଂଶ, ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଜଳର ନାଥ—ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର, ତୀର୍ଥରାଜ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’ ଏହିପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତା’ପରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପ୍ରଶଂସିତ ନୁହେଁ। ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ଶୁଧ୍ଧି କରି, ତା’ପରେ ଆଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ଜଳରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଏଠାରେ ଆଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ନାଶ କରେ। ସ୍ନାନ ଶେଷେ, ପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଜଳ ଆଚମନ କରି, ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ସିଧା ଦେହରେ ଦଢ଼ିଏ ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଦେଇ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।