ଏକ ଦିନ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ୱେତ ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ନିକଟରେ ମାଛ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ମାଧବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ଏହି ମାଛ ଆକାର ମାଧବ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟର ଅନନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଲାଲ୍ ମାଛ ଭାବେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ । ସେ, ଭୂମିକୁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରି, ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପାତାଳ ଲୋକରେ ବିରାଜିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିଗଲେ । ଏହି ପ୍ରଥମ ଅବତାର, ମାଛ ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ । ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ଲଗିଥିଲେ, ଅନ୍ତେ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାସସ୍ଥାନ—ଯେଉଁଠାରେ ନିଜେ ହରି ବିରାଜିଛନ୍ତି—ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ସମୟ ଆସିଲେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଫେରି ଏକ ରାଜା ହେବାର ଅଧିକାର ମିଳେ । ଏହିପରି ମାଧବଙ୍କ ଛାଗଳ ଆକାରକୁ ଦେଖିଲେ, ଲୋକ ଅଜୟ, ଦାତା, ଭୋଗୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଵିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅବିଚଳ ହୁଏ । ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରି, ସେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମାଛ ଆକାର ମାଧବଙ୍କ ମହିମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ । ତାପରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସରେ ପବିତ୍ରତା ନିମିତ୍ତେ କୃତ କ୍ରିୟା—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି—ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପବିତ୍ରତାର ଉଚିତ ବିଧି ଶୁଣ । ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଏହା କଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସିତ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ । ଏହିପରି ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଏହା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବଟବୃକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ଚେତନ, ରୌହିଣେୟ, ମହାସମୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନ ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଯଦି ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ତୀର୍ଥରେ ଯିବା ଉଚିତ । ଶରୀର, ବାଣୀ ଓ ମନ ପବିତ୍ର କରି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏଠାରେ ନିଷ୍ଠାରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ । ଏହି ଚମତ୍କାରୀ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ସ୍ନାନ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ସପ୍ତଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ବିପୁଳ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷର ନାମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କ ଆକାର କେତେ ଥିଲା, ତାହା କୁହିବି । ବଟବୃକ୍ଷ, ବଟପତି, କୃଷ୍ଣ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । କୃତୟୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ଏହି କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଟବୃକ୍ଷର ଆକାର ଏକ ଯୋଜନା ରୁ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍, ତାହାର ଅର୍ଧ ଓ ତାହାର ଅର୍ଧ ଏପରି ଥିଲା । ଏହି ବଟବୃକ୍ଷକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିନିଶେ ଧନ୍ବନ୍ତର ପରିମାପ ଯିବା ଉଚିତ । ସେଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର, ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠିଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର କାଠ । ସେଠାରେ ପ୍ରଣାମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାସନା କଲେ, ସମସ୍ତ ରୋଗ, ପାପ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ । ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ସମୁଦ୍ରପାରେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଳ ଛୁଇଁ, ସ୍ୱଯ଼ଂକୁ ପବିତ୍ର କରି, ପରମ ନାରାୟଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ତାପରେ, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର—‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’—ହାତ ଓ ଦେହରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ଯାହା ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ । ଏଠାରେ ଜଳକୁ ‘ନାରା’ କୁହାଯାଏ କାରଣ ସେମାନେ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ଏହି ଜଳଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟ୍ୟାସ୍ଥଳ ଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ । ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା, ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ମନ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି—ସବୁ କିଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ । ଯାହା କିଛି ଚେତନ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ—ସମସ୍ତ ନାରାୟଣର ସ୍ୱରୂପ । ଶବ୍ଦ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ, ଶ୍ରବଣ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷ—ସବୁ ନାରାୟଣର ରୂପ । ଜଳରେ, ପୃଥିବୀରେ, ପାତାଳରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ, ଆକାଶରେ, ପର୍ବତରେ—ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି, ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିଛନ୍ତି । ବେଶୀ କହିବାର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଗଛପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନାରାୟଣର ସ୍ୱରୂପ । ମୁଁ ଏଠାରେ ନାରାୟଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚର, ଅଚର ଜଗତ ବ୍ୟାପିତ । ଜଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ, ସେ ଜଳର ନାଥ; ତେଣୁ ସଦା ଜଳରେ ପାପହର ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ । ବିଶେଷକରି ସ୍ନାନ ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ହୋଇ ଜଳକୁ ସମ୍ନିଧାନ କର, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର, ମନ୍ତ୍ର ଦେହ ଓ ହାତରେ ବ୍ୟବହାର କର । ‘ଓଁ’ ଓ ‘ନ’ ଅକ୍ଷର ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠିରେ, ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ହାତର ତଳ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ବାମ ପାଏ ‘ଓଁ’, ଡାହାଣ ପାଏ ‘ନ’, ବାମ କଟିରେ ‘ମୋ’, ଡାହାଣ କଟିରେ ‘ନ’, ନାଭିରେ ‘ର’, ବାମ ବାହୁରେ ‘ୟ’, ଡାହାଣ ବାହୁରେ ‘ଣ’, ମୁଣ୍ଡରେ ‘ୟ’ ରଖିବା ଉଚିତ । ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପର, ତଳ, ହୃଦୟ, ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ପଛ, ସାମ୍ନାରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବିଦ୍ୱାନ କବଚ ବନ୍ଧନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଦକ୍ଷିଣରେ ମଧୁସୂଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ କେଶବ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ । ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଯେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପବିତ୍ରତା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପରମ ଲାଭ ପାଏ—ଏହି ହେଉଛି ମାଧବଙ୍କ ତୀର୍ଥ ମହିମା ।