ଏକ ସମୟରେ ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: “ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଶାସନର ଅମୃତକୁ ପୂଜିବା; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆମର ଧାମକୁ ଆସିପାରିବ। ରାଜାଙ୍କ ଯଶ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପି ଯିବ, ଏବଂ ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ସହ ସଦା ରହିବି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗା ନାମରେ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ; ଏକ ତିରି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ପ୍ରଶଂସିତ କରାଯିବ। ମୋତେ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଲୋକେ ଏହି ଜଳକୁ ଏକାଗ୍ରତାସହ ଛୁଇଁଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମଧ୍ୟାବା ଭିତରେ ଯିଏ ଆସିବେ, ଶଙ୍ଖ ଓ ଗାଈ ଦୁଧ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିବା, ଯିଏ ଭକ୍ତିସହ ଏକବାର ନମନ କରିବେ, ଲଟୁସ ଫୁଲ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଛାଡି ଆମର ଧାମରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବ, ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘେରି ରହିବେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ସେ ଆମ ସହ ଏଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ସେଠାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଆସି, ମଣିଷ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ, ବେଦ ଓ ଏହାର ଅଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ହାସଲ କରି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ, ଯାନ, ଧନ, ଧାନ ରେ ଧନୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁନ୍ଦର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ସହିତ ରହିବେ। ପୁନି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବଟବୃକ୍ଷ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର କାଠେ ଶରୀର ଛାଡି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଏହା ପରେ, ରାଜା ଶ୍ୱେତ ମାଧବ ଓ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ମାଛ ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଯିଏ ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ରରେ ଲାଲ ମାଛ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ, ନିମ୍ନ ଲୋକରେ ବେଦ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରି, ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଅବତାର—ମାଛ ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ନମନ କରି ଭକ୍ତି କଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସମୟ ଆସିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ। ଛେନା ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମଣିଷ ଅଜେୟ, ଦାନବୀର, ଉପଭୋଗକାରୀ, ଯଜ୍ଞ କରିବା, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ହରି ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏଭଳି ମାଛ ଆକାର ମାଧବଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି; ଏହି ଦେଖିଲେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ତାପରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭାରୁଣ ନିବାସରେ ଶୁଧ୍ଧି କ୍ରିୟା—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦୟାକରି ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କହନ୍ତୁ।” ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଧ୍ଧିର ଉଚିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣ; ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହ କରିଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସ୍ନାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ; ବିଶେଷ କରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏପରି, ସମୁଦ୍ର ସ୍ନାନ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବଟବୃକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ବୃକ୍ଷ, ରୌହିଣେୟ, ବଡ ଶାଗର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ହ୍ରଦ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଆସିଲେ, ବିଶେଷ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଶୁଭ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଶରୀର, ବାକ୍ୟ, ମନ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଏକାଗ୍ର ଭାବେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ବିନା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି, ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ କାମନା ପୂରଣ ବଟବୃକ୍ଷରେ ସ୍ନାନ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ତିନିବାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚାହିଦା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବା। ମୁଁ ଏହି ବଟବୃକ୍ଷର ନାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କ ଆକାର ବିଷୟରେ କହିବି; କୃତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରୁ ଯୁଗକ୍ରମରେ ବଟବୃକ୍ଷ, ବଟବୃକ୍ଷ ନାଥ, କୃଷ୍ଣ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ—ଏହି ନାମଗୁଡିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏକ ଯୋଜନା ଠାରୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ, ଅର୍ଧ ଯୋଜନା, ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧ ଆକାର—ଏହି ଚାହିଦା ବଟବୃକ୍ଷର ଆକାର କୃତ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ସହ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ନମନ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିନି ଶତ ଧନ୍ବନ୍ତରା ଚାଲିବା ଉଚିତ। ସେଠା, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର, ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଦାରୁ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତମ। ଏଠାରେ ପ୍ରଣାମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ରୋଗ, ପାପ ଓ ଗ୍ରହ ଆଦି ଦୂର ହୁଏ। ଏକବାର ସମୁଦ୍ର ପାଖରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାରରେ ଉଗ୍ରସେନ ଦେଖିଲେ, ଜଳ ଚିହ୍ନାଇ, ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର—‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’—ହାତ ଓ ଶରୀରରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପଣ୍ଡିତମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିଛନ୍ତି। ଅନେକ ମନ୍ତ୍ର ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ; ‘ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ଏଠାରେ ଜଳକୁ ‘ନାରା’ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ଏହି ଜଳ ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ଥିଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବେଦ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଦ୍ୱିଜ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଯଜ୍ଞ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ପୃଥିବୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଜଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଅଗ୍ନି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଆକାଶ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ପବନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ମନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ; ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି ନାରାୟଣଙ୍କ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛି। ଯାହାକୁ ଜୀବ କୁହାଯାଏ—ଭୁତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ବର୍ତ୍ତମାନ; ଷ୍ଠୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ—ସମସ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆସିଥାଏ। ଶବ୍ଦ ଭଳି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାଦାନ, ଶ୍ରବଣ ଭଳି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ସମସ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କ ଗୁଣରେ ଆସିଥାଏ।