ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଏକଦିନ ଭଗବାନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ, “ହେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, ଏହି ଅପାର ମୋହର ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର; ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଧାରକ ନାହାନ୍ତି।” ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ, ଏଭଳି ଭାବେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେ ମନରେ ଭକ୍ତି ଧାରଣ କରି ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଭଗବାନ ହରି ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେଠି ଭଗବାନଙ୍କ ଦେହ ଘନ କଳା ମେଘ ଭଳି, ଅତିବିସ୍ତୃତ କମଳପତ୍ର ନୟନ, ଶୂର୍ବୁଦ୍ଧି, ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଚମକୁଥିବା ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ପାନି ପରି ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ବାମ ହାତରେ ପଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ ଚମକୁଥିଲା। ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ବାହନ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗଦା, ଧନୁଷ୍ୟ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଶାବାସ୍ ରାଜା! ତୁମ ମନ ଉତ୍ତମ। ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିବି; ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ।” ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଅମୃତମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶ୍ୱେତ ରାଜା ମନେ ଭକ୍ତି ଭରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ, ତେବେ ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ ଦିଅ—ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଅକ୍ଷୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧାମ। ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ତୁମ କୃପାରେ ମୁଁ ସେଇ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମାନ୍କ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ ରହିତ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାକୁ ଚାହେଁ। ସେଠାକୁ ଦେବତା, ଋଷି, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପହଁଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ—ଏହା ଆନନ୍ଦମୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ।” ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ରାଜ୍ୟର ଅମୃତ ଅନୁଭବ କରିବ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୋ ଧାମକୁ ପହଁଚିବ। ରାଜା, ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ, ଏଠାରେ ମୋର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ଥିତି ତୁମ ସହ ରହିବ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ତୁମକୁ ‘ଶ୍ୱେତଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ଗାଇବେ; ଏହି ଜଳକୁ ଅଳ୍ପ ତୁଳସୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ, ତାହାର ମହିମା ଗାଇବେ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଏହି ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ; ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ‘ମାଧବ’ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଯେ କେହି ଦର୍ଶନ କରିବେ, ଶଂଖ ଓ ଦୁଧ ପରି ରୂପ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିଥିବା, ଯେ କେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକଥର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରିବେ, ତାଙ୍କର କମଳ ନୟନ ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ମୋ ଧାମରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇ, ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବେ। ସେଠାରେ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ସେ ଅପାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବେ, ମୋ ସହ ଏକାସାଥିରେ। ସେଠାରୁ ପୁଣି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ, ମଣିଷ ହେବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବେ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ନିପୁଣ, ଧନୀ, ଭୋଗବିଲାସୀ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବେ। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ବାହନ, ଧନ, ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଶୁଭ୍ର, ସୁନ୍ଦର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପୁଅ-ନାତି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବେ। ପୁଣି ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟେ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର କୂଳେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ପରେ, ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଶ୍ୱେତ ମାଧବ ଓ ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଥିବା ମତ୍ସ୍ୟ ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏହି ମାଧବ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ପ୍ରଳୟ ସମୁଦ୍ରରେ ରକ୍ତ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ବେଦ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପାତାଳରେ ବସିଥିଲେ, ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ସେଠି ରହିଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପ୍ରଥମ ଅବତାର ମତ୍ସ୍ୟ ମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସମୟ ଆସିଲେ ପୁଣି ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବଛା ଆକାର ମାଧବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜୟ, ଦାନଶୀଳ, ଭୋଗୀ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ସାଥିରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇ, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମତ୍ସ୍ୟ ଆକାର ମାଧବଙ୍କର ମହିମା ମୁଁ ତମକୁ କହିଲି, ଏହାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସରେ ଏହି ପବିତ୍ରିକରଣ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଇତ୍ୟାଦିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା କୁହନ୍ତୁ।” ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପବିତ୍ରିକରଣର ଯଥାଯଥ ପଦ୍ଧତି ଶୁଣ; ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ କଲେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ। ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ସେପରି ସମୁଦ୍ର ସ୍ନାନ ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଏହା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବଟବୃକ୍ଷ, କୃଷ୍ଣ ବୃକ୍ଷ, ରୌହିଣେୟ, ମହାସାଗର, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଉଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ସରୀର, ବାଣୀ, ମନ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ଇଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ସ୍ନାନ କରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରିବା ଚାହିଁଁ। ଏହିପରି ଦର୍ଶନରେ ସପ୍ତ ଜନ୍ମର ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ପ୍ରଚୁର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ରୂପ ଏବଂ ତାହାର ବିବରଣୀ କହିବି। ବଟବୃକ୍ଷ, ବଟବୃକ୍ଷନାଥ, କୃଷ୍ଣ, ପୁରାଣପୁରୁଷ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଏକେକ ଯୁଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଇଛାବଟ ରୂପର ଆରମ୍ଭରେ ଏହାର ମାପ ଏକ ଯୋଜନା ରୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍, ଅର୍ଧ ଯୋଜନା, ତାହାର ଅର୍ଧ ଏପରି ଥିଲା। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିନି ଶତ ଧନ୍ୱନ୍ତରା ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠା ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର, ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠାଯାଇଥିବା ଏକ ଦୀଘଳ ଦାରୁଖଣ୍ଡ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।