ଏବେ ମୁଁ ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ କାବ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଜହ୍ନୁ ଓ ଧାତା ଥିଲେ, ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ। ଏଠାରେ କପୀବାନ୍ ଓ ଅକପୀବାନ୍ ସାତି ଋଷି ଥିଲେ; ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପଉତିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ତାମସ ମନୁର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମୟରେ ଦ୍ୟୁତି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍, ତପୋଭୂତ ଓ ସନାତନ ଦେବମାନେ ଥିଲେ। ତପୋରତି, ଅକଳ୍ମାଷ, ତନ୍ବୀ, ଧନ୍ବୀ, ଓ ପରଂତପ—ଏହି ଦଶ ପୁଅ ତାମସ ମନୁଙ୍କର ଭାବିତ। ବାୟୁଙ୍କ ଉକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବବାହୁ, ଯଦୁଧ୍ର, ବେଦଶିରା ଋଷି, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସୋମଜ, ସତ୍ୟନେତ୍ର ଓ ଆତ୍ରେୟ—ଏହି ଅନ୍ୟ ସାତି ଋଷି ଥିଲେ। ଅଭୂତରଜସ ଦେବମାନେ ଓ ପ୍ରକୃତିମାନେ ସ୍ମୃତ; ବାରିପ୍ଲବ ଓ ରୈଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ—ଧୃତିମାନ୍, ଅବ୍ୟୟ, ଯୁକ୍ତ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ନିରୁତ୍ସୁକ—ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଆରଣ୍ୟ, ପ୍ରକାଶ, ନିର୍ମୋହ, ସତ୍ୟବାକ୍, କୃତୀ—ଏହି ରୈବତ ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ; ଏହି ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର। ଏବେ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି, ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ। ଭୃଗୁ, ନଭ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଅତିନାମା ଓ ସହିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସାତି ମହାଋଷି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସ୍ମୃତ। ଏହି ଦେବମାନେ ଶିଶୁକାଳରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏକାକି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିଲେ; ପଞ୍ଚ ଦେବଗୁଚ୍ଛ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କର ଦଶ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅମାନେ—ନାଡ଼୍ୱଲେୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାତ୍ମା; ରୁରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଋଷିମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣା ଏଠି ଶେଷ; ଏବେ ସପ୍ତମ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅତ୍ରି, ଵଶିଷ୍ଠ, ପୂଜ୍ୟ କଶ୍ୟପ, ମହାଋଷି ଗୌତମ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବୃହତ୍ ପୂଜ୍ୟ ଋଚୀକଙ୍କର ପୁଅ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସାତି ଋଷି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ମୃତ। ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଵିଶ୍ୱେଦେବ, ବସୁ, ମରୁତ, ଆଦିତ୍ୟ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଦୁଇ ଵୈବସ୍ୱତ ଦେବମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବିଶିଷ୍ଟ ଦଶ ପୁଅ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଆଦି, ଏହି ଵୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମହାଋଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅପଉତିମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧର୍ମ ନିର୍ମାଣ ଓ ଜଗତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାତି ଋଷିର ସାତି ଗୁଚ୍ଛ ଥିଲେ। ମନ୍ବନ୍ତର ବିତିଗଲାପରେ, ଚାରି ଗୁଚ୍ଛ ଋଷି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବ୍ରହ୍ମାର ନିର୍ମଳ ଲୋକକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପରେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଭରିଦିଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଯୋଗ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଆସନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ମୃତ ସାତି ମହାଋଷି ଆଗମନ କରିବେ, ସାବର୍ଣ୍ଣ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତରରେ। ରାମ, ବ୍ୟାସ, ଅତ୍ରି, ଦୀପ୍ତ ଓ ଶିକ୍ଷିତ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଦ୍ରୌଣି ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାନ୍ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଗୌତମ, ଅଜର, ଶରଦ୍ୱାନ୍ (ଗୌତମ), କୌଶିକ, ଗାଳବ, ଔର୍ବ, କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସାତି ମହାତ୍ମା ଭବିଷ୍ୟତରେ ପ୍ରଧାନ ଋଷି ହେବେ; ଭବିଷ୍ୟତରେ ବେରୀ, ଆଧ୍ୱରୀ, ଶମନ, ଧୃତିମାନ୍, ବସୁ ଏବଂ ଅରିଷ୍ଟ, ଅଧୃଷ୍ଟ, ବାଜୀ, ସୁମତି—ସାବର୍ଣ୍ଣ ମନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଧାନ ଋଷି ହେବେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ପ୍ରଭାତେ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ, ସେ ସୁଖ, ମହାଖ୍ୟାତି ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରିବେ। ଏହି ସାତି ଗୁଚ୍ଛ ସତ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ଆସନ୍ତା ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଥା ଶୁଣ। ପଞ୍ଚ ସାବର୍ଣ୍ଣ ମନୁ ଅଛନ୍ତି; ଏକ ଵୈବସ୍ୱତ, ଚାରି ପ୍ରଜାପତି ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ମେରୁସାବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ହେଇଥିବା, ଡକ୍ଷଙ୍କର ନାତିମାନେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ। ମେରୁ ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି ରୁଚିଙ୍କର ପୁଅ ରୌଚି ମନୁ ଭାବିତ। ଦେବୀ ଭୂତିଙ୍କରୁ ରୁଚିଙ୍କ ପୁଅ ଭୌତି ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ସାତି ମନୁ ଏହି ଚକ୍ରରେ ଆସନ୍ତା। ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ଏମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ସାତି ଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ନଗରକୁ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏଁ ସୁରକ୍ଷା କରିବେ। ପ୍ରଜାପତି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସତତ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶ ଆଣିଥାନ୍ତି; ସେହି ସତର ପରିଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଚକ୍ରଗୁଡିକ ସତ୍ୟ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ମନ୍ବନ୍ତର; ଏହି ଚୌଦ ମନୁମାନେ ଗୌରବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ଏମାନଙ୍କର ଶୁଭ କୀର୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନୁମାନଙ୍କ ପରିଚ୍ଛେଦରେ ବିନାଶ ହୋଇଥାଏ, ବିନାଶ ପରେ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହାର ଶେଷ କଥା ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏଁ ମଧ୍ୟ କହିହେବ ନାହିଁ। ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି-ବିନାଶ ଓ ମନୁମାନଙ୍କ ପରିଚ୍ଛେଦରେ ବିନାଶ ଶୁଣିଯାଏ। ଏଠି, ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଓ ସାତି ଋଷି, ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ସମ୍ପନ୍ନ।