ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ମହାପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏକାକି ସମୟର ଚକ୍ରକୁ ଚଳାଇ ଥାଏ। ଏହି ଆମାର ଆକୃତି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସର କାରଣ। ମୋର ଆତ୍ମା ସଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥିତିଶୀଳ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ମୋ ସ୍ଥିତି ଅଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ସବୁଠି ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିଛ, ସେ ସବୁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖିଛ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ—ସେ ସବୁ ମୋତେ ନିମିତ୍ତ କରି ସ୍ଥାପିତ। ମୁଁ ନାରାୟଣ—ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁନି, ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତିରେ ରହେ, ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ମୋ ମାୟାରେ ଅବିବେକୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୁଁ ସମୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବିରାଜିତ; ଶିଶୁ ଆକୃତିରେ ରହି ଥାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହେଉଅ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁନି, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଆକୃତିର ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛି; ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ କରିଛି। ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଉଦିତ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଏହି ସଂସାର ତୁମକୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ତୁମେ ମୋ ଦେହ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ। ଏପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ମୁଖରୁ ବାହାର କରିଦେଲି। ମୋର ସ୍ୱରୂପ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହେବେ, ତୁମେ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସିପାରିବା। ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗିଲେ, ମୁଁ ଏକାକି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରିବି। ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଯେଉଁ କିଛି ଚଳ/ଅଚଳ ଅଛି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବି। ଏପରି କଥା କହି, ମାଧବ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ସେଉଁଠାରେ ପୁଣି କହିଲେ— “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରଶଂସା କଲ, ସେ ଠିକ୍ ଠିକ୍ କହ। ତୁମେ ଅମର, ମୋର ଭକ୍ତ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ପୁନି ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇବେ।” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀ ଶୁଣି ଓ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ କହିଲେ— “ହେ ଦେବଦେବ, ମୁଁ ତୁମର ପରମ ରୂପ ଦେଖିଛି, ଏହି ଦର୍ଶନରେ ମୋ ମୋହ ଦୂର ହୋଇଛି। ତୁମ ଦୟାରୁ ମୁଁ ଏହି ଇଚ୍ଛା କରିଛି—ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଓ ବିବାଦ ଶମନ ପାଇଁ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତର୍କ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ଏଠିରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିବମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରିବି। ଏଠିରେ ମୁଁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବି।” ତା'ପରେ ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ— “ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ବିବାଦ ନିବାରଣ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୀଘ୍ର ଏଠିରେ ଶିବମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କର; ଏହାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଶିବଲୋକରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହେବା। ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, ମୋ ସ୍ଥାପନ ମଧ୍ୟ ସଫଳ; ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏକ ଆତ୍ମା, ଦୁଇ ଆକୃତି। ଯିଏ ରୁଦ୍ର, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ; ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱର। ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଭଳି ଆମେ ଅଭିନ୍ନ। ମୂଢ଼ ଲୋକ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବ ଏକାତ୍ମା। ତେଣୁ ତୁମ ନାମରେ ଏଠିରେ ଶିବମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କର; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ତିଆରି କର। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମକ ପୋଖରୀ ଲୋକମାନେ ପୂଜିବେ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବ।" ଏପରି କହି, ସେଇ ଜନାର୍ଦନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବ୍ୟାପକ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ପଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ଜଳର ପ୍ରକ୍ରିୟା କଥା କହିବି, ଏଉଁଥିରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଦେବତା ଦର୍ଶନର ଫଳ କ’ଣ ତାହା ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୋଖରୀକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ତରଦିଗରେ ମୁହଁ କରି, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ତିନିଥରି ଜଳରେ ଡୁବିବା ଦରକାର। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠିବା ଉଚିତ— “ଭଗାକ୍ଷି ଘାତକ, ତ୍ରିପୁରାରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ମୋତେ ପାପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅବିବେକୀ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର। ଶାନ୍ତଶିବ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସ୍ନାନ କରୁଛି—ମୋର ପାପ ନାଶ କର।" ନାଭି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା; ଏବଂ ମନୋନିବେଶ କରିବା। ସ୍ନାନ ଶେଷରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ, ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତିନିଥରି ପରିକ୍ରମା କରିବା। ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା, ଅଘୋରମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା। “ତ୍ରିନେତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ଭୟନାଶକ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ମହାଦେବ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ”—ଏମିତି କହି ପୂଜା କରିବା। ଏଭଳି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ।