ଏହି ସଂସାରର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭଗବାନ କହିଲେ— “ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ମୁଁ ହିଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର। ମୁଁ କୁବେର ରୂପେ ରାଜା, ଏବଂ ମୁଁ ଯମ ରୂପେ ପିତୃଲୋକର ଅଧିପତି। ମୁଁ ହିଁ ଶିବ ଓ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ମୁଁ ହିଁ କଶ୍ୟପ ଓ ପ୍ରଜାପତି। ମୁଁ ଧାତା, ବିଧାତା ଓ ମୁଁ ହିଁ ଯଜ୍ଞ। ଅଗ୍ନି ମୋ ମୁଁହ, ପୃଥିବୀ ମୋ ପାଦ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି; ଆକାଶ ହେଉଛି ମୋ ମୁଣ୍ଡ, ବ୍ୟୋମ ମୋ ଶରୀର, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ମୋ କାନ, ଓ ଜଳ ମୋ ଘମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦିଗ୍ ଓ ବ୍ୟୋମ ମୋ ଦେହର ଅଂଶ, ବାୟୁ ମୋ ମନରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଶତଶଃ ଯଜ୍ଞରେ ମୋତେ ପୂଜା କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଅନେକ ଦାନ-ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେମାନେ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଦେବ-ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜନ୍ତି; ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଓ ଶାସକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆଶା କରି ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ବଣିକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଜୟ ପାଇଁ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦରା ପର୍ବତ, ଏବଂ ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଯାହାଙ୍କ ଅଧିନ। ମୁଁ ନିଜେ ଶେଷ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବରାହ ଅବତାର ହୋଇ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜ ଅଧିକାର କରିଥିଲି। ମୁଁ ଶକ୍ତିରେ ଜଳରେ ଡୁବୁଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲି, ଏବଂ ବଡ଼ ଋଷି, ମୁଁ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ହୋଇ ଜଳକୁ ପିଇଯାଇଥିଲି। ମୁଁ ପ୍ରଭୃତି ଜଳକୁ ଆତ୍ମସାତ କରେ, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ମୁଁ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ମୁଁହ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମୋ ବାହୁ, ବଣିକମାନେ ମୋ ଉରୁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି। ଶୂଦ୍ରମାନେ ମୋ ପାଦ ହୋଇଛନ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମରେ। ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପୁନଃ ମୋତେ ଲୟ ହୁଏ। ଶାନ୍ତ, ସଂୟମୀ ଓ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ପ୍ରତି ଉଦ୍ୟତ ତପସ୍ବୀମାନେ ମୋତେ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ରାଗ, କ୍ରୋଧ, ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ, ପାପରହିତ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠିତ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସଦା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ— ସେମାନେ ମୋତେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ପୂଜନ୍ତି। ମୁଁ ହିଁ ଶୋଷକ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ହିଁ ଶୋଷକ ଆଲୋକ। ମୁଁ ହିଁ ଶୋଷକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁଁ ହିଁ ଶୋଷକ ବାୟୁ; ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ— ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଅଂଶ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ଧନରାଶି ଚାରିଦିଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେମାନେ ମୋ ପୋର ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ମୋ ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଭୟ ଓ ମୋହ— ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ପୋଷାକ, ଶୟ୍ୟା ଓ ନିବାସ ରୂପେ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ରୂପ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶୁଭ କର୍ମ କରି ଏହି ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା— ଏହି ସମସ୍ତ ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୋ ଦେହରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନରେ ବିଳୀନ, ସେମାନେ କାମନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞରେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି— ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଜିତ କ୍ରୋଧ ସହିତ ମୋ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଦୁଷ୍କର୍ମୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ମହାଫଳ, ନିଚ, ଦୁଃଖୀ ଓ ଅସଂଖ୍ୟାତ ଲୋଭରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁମାନେ ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣରେ ମୁଗ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ହ୍ରାସ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଅସୁରମାନେ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ହୁଏ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ମୁଁ ଧର୍ମିକ ଘରେ ଅବତାର ନେଇଥାଏ। ମୁଁ ମାନବ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ଅଶାନ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସ୍ଥାବର ଜୀବମାନେ ମୋ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ପୁନଃ ମୁଁ ସେମାନେକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୟ କରେ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ପୁନଃ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ମୁଁ ମାନବ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଧଳା, ତ୍ରେତାରେ କଳା, ଦ୍ୱାପରରେ ରକ୍ତ ଓ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ କଳା ରୂପରେ ଥାଏ। ସେଇ ସମୟରେ ଅଧର୍ମ ତିନି ଅଂଶରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏବଂ ସମସ୍ତର ଅନ୍ତକାଳ ଆସିଲେ, ମୁଁ ସମୟ ରୂପେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଚରାଚରକୁ ନାଶ କରେ। ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଦାତା; ଅଖଣ୍ଡ, ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅନନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନାୟକ, ବିଶାଳ ପଦଯାତ୍ରାରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ। ମୁଁ ନିଜେ କାଳଚକ୍ରକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ଏହି ରୂପ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ। ଏପରି ଭାବେ ମୋ ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିଷ୍ଠିତ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମୋ ଭକ୍ତମାନେ ସଂଯମ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି; ତୁମେ ଯେଉଁ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଛ, ଏହା ସବୁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଟୁଟ ଉଦ୍ୟମ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଦୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ; ମୁଁ ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଯାଏଁ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶୟନ କରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରିଥାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ମୁଁ ଏଠି ସମୟ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଶିଶୁ ରୂପେ ଯାଏଁ ଥାଏ, ଯେଉଁଯାଏଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛି, ଅନେକ ଥର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଏକ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାତ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା; ତାପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ଦେଖିଲା। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ଦେହ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦେଖିଲ, ତୁମେ ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ ଓ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।