ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ଗୋବତ୍ସ, ଦୁଧଦେଇଥିବା ଗାୟ, ଦୁଧ, ଓ ଦୁଧ ରଖିବା ପାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଏହା ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିଦେଲି। ଏହା ପରେ ଆଉ କ’ଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା, “ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ସବୁକିଛି ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। କେତେ ମନୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିଚାଳନା କରିଛନ୍ତି, ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ କେମିତି ଚାଲିଛି—ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଆମକୁ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଶତଶଃ ବର୍ଷ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏହାର ସାରାଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଥିଲେ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ଆସିଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯିଏ ଚର୍ଚ୍ଚିତ, ସେହେଉଛନ୍ତି ଭୂତପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁ, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ବୈବସ୍ବତ; ଏହିପରି ସାବର୍ଣି, ରୈଭ୍ୟ, ରୌଚ୍ୟ, ଓ ମେରୁସାବର୍ଣ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ମନୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ଥିବେ। ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ମନୁଙ୍କ ନାମ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି କହିଦେଲି। ଏବେ ତାଙ୍କ ଋଷି, ପୁତ୍ର ଓ ଦେବଗଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସପ୍ତପୁତ୍ର—ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଆଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଵଶିଷ୍ଠ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି ଆଉ ସପ୍ତ ଋଷି—ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ମେଧ୍ୟ, ମେଧାତିଥି, ଓ ବସୁ। ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି—ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ହବ୍ୟ, ସବଳ, ପୁତ୍ରସଂଜ୍ଞକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ଏହି ଦିନକୁ ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଅଉର୍ବ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, କଶ୍ୟପ, ପ୍ରାଣ, ବୃହସ୍ପତି, ଦତ୍ତ, ଅତ୍ରି ଓ ଚ୍ୟବନ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ ତୁଷିତ; ହବିଘ୍ନ, ସୁକୃତି, ଜ୍ୟୋତିର, ଆପ, ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରତୀତ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ, ଓ ଊର୍ଜ। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ରାଜାମାନେ ଭାରତୀୟ ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୂର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ଉପରେ ଏବେ କଥା ହେଉଛି। ଏଠି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସପ୍ତପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାସିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଉର୍ଜା, ଏଠିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି। ଉତ୍ତମା ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି—ଇଷ, ଉର୍ଜ, ତନୂର୍ଜ, ମଧୁର, ମାଧବ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ସହ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ, ଓ ଭାନବ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରରେ କାବ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଜହ୍ନୁ, ଧାତା, କପୀବାନ୍ ଓ ଅକପୀବାନ୍ ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୌତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ସମୟର ଦେବଗଣ ଥିଲେ ଦ୍ୟୁତି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍, ତପୋଭୂତ, ଓ ସନାତନ। ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର—ତପୋରତି, ଅକଳ୍ମାଷ, ତନ୍ବୀ, ଧନ୍ବୀ, ପରଂତପ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବବାହୁ, ଯଦୁଧ୍ର, ବେଦଶିରା, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସୋମଜ, ସତ୍ୟନେତ୍ର, ଆତ୍ରେୟ ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ଏଠି ଅଭୂତରଜସ ଦେବତା ଓ ପ୍ରକୃତିମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଧୃତିମାନ୍, ଅବ୍ୟୟ, ଯୁକ୍ତ, ତତ୍ତ୍ବଦର୍ଶୀ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ଆରଣ୍ୟ, ପ୍ରକାଶ, ନିର୍ମୋହ, ସତ୍ୟବାକ୍, କୃତୀ—ଏହିମାନେ ରୈବତ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ଏହି ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର। ଏବେ ଛଅଟିଏ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କୁହିବି। ଏଠି ଭୃଗୁ, ନଭ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ସୁଧାମା, ବିରଜା, ଅତିନାମା, ସହିଷ୍ଣୁ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ସମୟରେ ଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ ଶିଶୁକାଳରୁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସ୍ବର୍ଗରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଥାଏ। ପଞ୍ଚ ଦେବଗଣଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏଠି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ନାଡ଼୍ୱଳେୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଦଶ ପୁତ୍ର। ରୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ। ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଅର୍ଥାତ୍ ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଦିନରେ, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ସ୍ବର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ବସୁ, ମାରୁତ, ଆଦିତ୍ୟ, ଦ୍ୱି ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଓ ବୈବସ୍ବତ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ଓ ଜଗତର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଋଷି ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ତାଙ୍କ ମହାନ୍ ସୃଷ୍ଟି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।