ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କର ଚର୍ବିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆବେଶିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀକୁ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ମେଦିନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ, ରାଜା ପ୍ରଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂଦେବୀ ଜଣେ ଝିଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେ ପୃଥ୍ୱୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ପ୍ରଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ବିଭକ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର କରାଗଲା; ଏହା ଫସଳରେ ପ୍ରଚୁର, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ନଗର-ପୁରୀରେ ଧନୀ ହେଲା। ଏହିପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥୁ ବେନ୍ୟଙ୍କର, ସେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଉଁପରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ଏକାକି ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ ବଂଶର। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥୁ ବେନ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଯେଉଁ ବୀର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରନ୍ତି ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଧନୀ ବୈଶ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଉପାର୍ଜନ ଦାତା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେଁ ଶୁଦ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଉଚ୍ଚ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏପରି ମୁଁ ବଖ୍ୟା କରିଛି କୃଷି, ଦୁଧ ଓ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ବସ୍ତୁ, ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଜଣ, ଏବଂ ପାତ୍ର; ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ଏବେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋମହର୍ଷଣ! ହେ ସୂତ, ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କେତେ ମନୁ ଥିଲେ, କେତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ, କେଉଁଠି କେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତର ହେଲା? ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହି ଶେଷ କରିହେବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ସାରାଂଶ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଥିଲେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ତା’ପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ। ଏବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ ମନୁ ଅଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବୈବସ୍ବତ; ପରେ ସାବର୍ଣି, ରୈଭ୍ୟ ଓ ରୌଚ୍ୟସ ମନୁ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ମେରୁସାବର୍ଣ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଚାରି ମନୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଏହିମାନେ ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ମନୁ। ମୁଁ ଏହି ମନୁମାନଙ୍କ ନାମ କହିଲି; ଏବେ ତାଙ୍କ ସପୁତ୍ର, ଋଷି ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ କହିବି। ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସାତି ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର। ଏହିପରି, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ମେଧ୍ୟ, ମେଧାତିଥି ଓ ବସୁ—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି। ଏହିପରି, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ହବ୍ୟ, ସବଳ ଓ ପୁତ୍ରସଂଜ୍ଞକ—ଏହି ଦଶ ପୁତ୍ର ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ। ଏହା ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତର ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଅଉର୍ବ (ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର), ସ୍ତମ୍ଭ ଓ କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣ, ବୃହସ୍ପତି, ଦତ୍ତ, ଅତ୍ରି ଓ ଚ୍ୟବନ—ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଧୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବମାନେ ଥିଲେ ତୁଷିତ; ହବିଘ୍ନ, ସୁକୃତି, ଜ୍ୟୋତିର, ଆପ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଏଉଁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରତୀତ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ ଓ ଊର୍ଜ ଏହି ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ଥିଲେ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର। ଏବେ ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିବି: ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସପ୍ତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାଶିଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଉର୍ଜା, ଏଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି। ଏଠି ଉତ୍ତମା ମନୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର: ଇଷ, ଉର୍ଜ, ତନୂର୍ଜ, ମଧୁର, ମାଧବ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ସହ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ ଓ ଭାନବ। ସେଠି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର: କାବ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଜହ୍ନୁ ଓ ଧାତା। କପୀବାନ ଓ ଅକପୀବାନ ସେଠି ସପ୍ତ ଋଷି; ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର-ନାତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ତାମସ ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ଥିଲେ ଦ୍ୟୁତି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍, ତପୋଭୂତ ଓ ସନାତନ। ତପୋରତି, ଅକଳ୍ମାଷ, ତନ୍ବୀ, ଧନ୍ବୀ ଓ ପରଂତପ—ଏହି ଦଶି ତାମସ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି: ଦେବବାହୁ, ଯଦୁଧ୍ର, ବେଦଶିରା, ହିରଣ୍ୟରୋମା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ସୋମଜ, ସତ୍ୟନେତ୍ର ଓ ଆତ୍ରେୟ। ଏଠି ଦେବମାନେ ଅଭୂତରଜସ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ ହୁଅନ୍ତି; ମନୁଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବାରିପ୍ଲବ ଓ ରୈଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ: ଧୃତିମାନ, ଅବ୍ୟୟ, ଯୁକ୍ତ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ଆରଣ୍ୟ, ପ୍ରକାଶ, ନିର୍ମୋହ, ସତ୍ୟବାକ୍ ଓ କୃତୀ—ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ରୈବତ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଏହିପରି ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତର। ଏବେ ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା ଶୁଣ: ଭୃଗୁ, ନଭ, ବିବସ୍ବାନ, ସୁଧାମା ଓ ବିରଜା—ଏମାନେ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି।