ପୁରୁଷୋत्तମଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷ୍ଟୋତ୍ରଟି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ, ଦୟାମୟ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସୁଖ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ—ମୁଁ ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ରକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ହୃଦୟରେ ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିର୍ମଳ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ମୁରାରିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହୋମ ଆହୁତି ଅଗ୍ନିରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସେଉଁଠି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ଯିଏ ଦେବତା, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ରକ୍ଷକ ଓ ସଂହାରକ; ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ସତ୍ତାର ସାର୍ବଭୌମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ନଥିଲେ, ଯିଏ ଜଗତର ଗୁରୁ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ ଦାତା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ, ନିଜ ଗୁଣ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ କିମ୍ବା କଠିନ ତପସ୍ୟାର କଣ ଅର୍ଥ? ଏଇ ଜଗତରେ, ଯିଏ ପୁରୁଷୋत्तମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ, ସେଇ ପୁଣ୍ୟବାନ, ପବିତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞ-ତପସ୍ୟା-ଗୁଣରେ ପ୍ରଥମ, ତଥା ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଦାତା। ଏପରି ଭାବରେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଶଂସା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ସନାତନ ବାସୁଦେବ, ଜଗତ୍ର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ କୁଶ ଘାସ ପିଛି ଛାଡ଼ି ମାଟିରେ ଶୋଇଲେ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଘୁମେଇଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ‘ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କିପରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବେ? ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଦେବତା କିପରି ଏବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବେ?’ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ଘୁମେଇଥିବାବେଳେ, ବାସୁଦେବ, ଜଗତ୍ର ଗୁରୁ, ସଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ରୂପେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ରାଜା ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସଂଖ, ଚକ୍ର, ଭୟଙ୍କର ଗଦାଧାରୀ ଦେବ, ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ସେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଓ ବାଣଧାରୀ, ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନୀଳ ମଣି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଗରୁଡ଼ାଙ୍କ ପଖ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସୋଲହ ଓ ଅର୍ଧ ଭୂଷିତ ହସ୍ତ ଧାରଣ କରି, ସେ ଶାନ୍ତ କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଶାବାଶ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାନ ରାଜା! ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; କାହିଁକି ବ୍ୟର୍ଥ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏଠାରେ ଯେଉଁ ନିତ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସମସ୍ତେ ପୂଜନ୍ତି, ସେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପାୟ କହିବି।’ ‘ଏହି ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ଓ ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ, ସମୁଦ୍ର ପାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ସମୁଦ୍ର ନିର୍ବାପିତ ଅଂଶରେ—ଏଠି ତୁମେ ଲବଣ ସମୁଦ୍ରର ତୀରେ ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଜଳ ଦେଖିବ। ତଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଦଢ଼ିଆ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତାରେ ତରଙ୍ଗର ଆଘାତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ହିଲୁନାହିଁ। ଏକ କୁହାଡ଼ି ନେଇ, ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଏକା ଘୁରି ତୁମେ ସେଇ ଗଛ ଦେଖିବ। ଏପରି ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଗଛଟି କାଟ; ପ୍ରଭାତରେ ଏହା କାଟିବା ସମୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବ। ଦେଖି, ଭାବନା କର; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ତୁମର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।’ ଏପରି କହି, ଦିବ୍ୟ ହରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ରାଜା ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ରାତିଟି କଟାଇ, ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଷ୍ଟୋତ୍ର ପଠିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ରାଜା ଅଚଳ ଚିତ୍ତରେ ଉଠି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଓ ଗ୍ରାମ ଦେଇ, ପ୍ରଭାତ ପୂଜା କରି, ଏକା ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତଟକୁ ଯାଇଲେ। କୌଣସି ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି, ହାଥୀ କିମ୍ବା ରଥଚାଳକ ସହ ନଥିଲେ; ସେ ଏକା ମହାତଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼, ତେଜସ୍ୱୀ, ବିଶାଳ ଓ ପବିତ୍ର ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ, ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ା ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ପରି, ନାମ ଓ ପ୍ରଜାତି ଅଜ୍ଞାତ। ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦୃଢ଼ କୁହାଡ଼ି ନେଇ କାଟିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଗଛକୁ ଦୁଇଭାଗ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରସଖା ରହିଲେ; ଲକଠିକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ଆସିଲେ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଧାରିତ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ମହାରାଜ, ଏଠି କଣ କରୁଛ? କି କାରଣରେ ଏହି ଗଛ କାଟିଛ? ଏହି ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବଡ଼ ନଦୀତଟରେ ଏକା ଏହି ଗଛ କାଟିଛ କିପରି?’ ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆନନ୍ଦ ଭରି, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଗତ୍ର ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ‘ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଜଗତ୍ର ନାୟକଙ୍କୁ ପୂଜିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମିଳିଛି, ଏବଂ ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିଛ।’ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୁଣି, ଜଗତ୍ର ନାଥ ହସିଲେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା! ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ମତ ତୁମର, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କଦଳୀପତ୍ର ପରି ଅସ୍ଥିର। ଏହି ଅସାର, ଦୁଃଖମୟ, କାମକ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଞ୍ଚଳତାର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ବନ୍ଧା, ଅତିଦୁର୍ଗମ ଏହି ଜଗତ...