ଏହି ଉତ୍କଳ ଦେଶର ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଶତ ନାରୀ ଦାନ କଲେ । ସେହି ନାରୀମାନେ ଗୁଡ଼ିକ ଭରିଥିବା ଉରୁ, ଚେଷ୍ଟ ଉପରେ ବୋଡିସ୍ ପିନ୍ଧିଥିବା ରୂପବତୀ ଥିଲେ । ଏହି ଦାନରେ ଅନେକ ନାରୀ, କମର ଶୁଣା, ପଦ୍ମପତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଚକ୍ଷୁ, ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଓ ଭଙ୍ଗିମା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଗଳା, ଚୂଡ଼ି ଓ ଆଙ୍କୁଲେଟ୍ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ରେଶମ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଏକେକ ନାରୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭିଲାଷୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ, ରାଜା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ । ମିଶ୍ର ଉପାଦାନରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମିଠା ଓ ମୁଖରୁଚି ଖାଦ୍ୟ, ଘିଅ ଭରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଉପହାର, ଭଜା ପିଠା, ମିଠା ପାସ୍ତ୍ରୀ, ଏବଂ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଧନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ବିତରଣର କିଛି ସୀମା ନଥିଲା । ଏପରି ମହା ଯଜ୍ଞ ଦେଖି, ଦେବତା, ଦାନବ, ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଚିହ୍ନ ହେଲେ । ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଏହି ଶୁଭ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ । ଯଜ୍ଞରେ ଯଜ୍ଞପତି, ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ରାଜା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅତିଥିମାନେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । କେହି ମଲିନ, ଦୁଃଖିତ, କିମ୍ବା ଭୁଖା ନଥିଲେ । କୌଣସି ବିପଦ, କ୍ଲାନ୍ତି, ରୋଗ, ଅସୁମୟ ମୃତ୍ୟୁ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ନଥିଲା । ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ରାଜସ୍ୱ ଉତ୍ସବରେ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ; ଏଠି ଶିବିର ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ଏପରି ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ବେ କେବେ ହୋଇନଥିଲା । ରାଜା ନିୟମାନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ଦିର ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ । ଏପରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଦେବତାଗଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ— ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି କଲେ? ଏବଂ କିପରି ମାଧବ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ? ଆମେ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ, ସମସ୍ତ କଥା କୁହ।" ତାପରେ ଏକ ରାଜସ୍ୱ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା: "ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଘଟଣା କୁ ଶୁଣ, ମୁଁ ବେଦାନୁସାରେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହିବି । ଯବେ ମହା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା, ରାଜା ଦିନ ରାତି ମୂର୍ତ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ । ତାଙ୍କର ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଥିଲା— ‘ମୁଁ କିପରି ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ, ପାପ ନାଶକ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?’ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଦିନ ରାତି ଅନିଦ୍ରା ଭୋଗ କରିଥିଲେ; ତିନି କୌଣସି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁନଥିଲେ, ନା ନହାଇଥିଲେ, ନା ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ସଙ୍ଗୀତ, ସୁଗନ୍ଧ, ଗୀତ, ରଙ୍ଗ, ମଦ ଭରିଥିବା ହାତୀ, ଅନେକ ଘୋଡ଼ା, ନୀଳ ମଣି, ରତ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା, ହୀରା, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ, କିଛିରେ ରୁଚି ନ ପାଇଥିଲେ । ଅନେକ ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାଜନକ ବସ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଆକାଶର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସିଲା— ‘ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ପାଥର, ମାଟି, କାଠ ମଧ୍ୟରେ, କଉଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ଉପାସ୍ୟ ହୋଇ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିପାରିବ?’ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତିନି ଡୁବିଗଲେ । ପଞ୍ଚରାତ୍ର ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ, ରାଜା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଚିନ୍ତା ରେ ଲୀନ ହୋଇ, ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନା ଏପରି ଥିଲା: "ହେ ବାସୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ମୋତେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ଶୁଭ ଵସ୍ତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ, ସଂକର୍ଷଣ, ଭୂମିଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ସୁନା ରଙ୍ଗର ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମକରଧ୍ୱଜ, ରତିଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ବିଘ୍ନ ନାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! କଜଳ ରଙ୍ଗର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ନାରାୟଣ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହଳଧରୀ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର! ଘନ ବଦଳ ରଙ୍ଗର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦେବତାମାନେ ଉପାସନା କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ । ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦାନବ ନାଶକ ନରସିଂହ, ତେଜସ୍ୱୀ ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅପନେ ଦାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ପାତାଳରୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ଏହି ଭବସାଗରରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ମହାବରାହ ଶ୍ରୀମାନ୍ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ବାଲଦେବ ଆଦି ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛି; ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଏକେକ ଭିନ୍ନ ଅଛି । ଆପଣଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଗରୁଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା; ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ, କେଶବ ଆଦି ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ମଧ୍ୟ । ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ । ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପୂଜା ଓ ପ୍ରଶଂସା କରିଛି; ମୋତେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ବର ଦିଅ । ସଂକର୍ଷଣ ଆଦି ଆପଣଙ୍କର ଯେଉଁ ରୂପ ଉପାସନା ନିମନ୍ତେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଅନ୍ତତଃ ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେମାନେ କେବଳ ଉପଚାର । ଏହି ଅଦ୍ୱୟତ୍ୱ ରୂପରେ ଆପଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଚେତନା ରୂପ, ନିର୍ମଳ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ।" ଏପରି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ଚିନ୍ତା, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଏଠି ବେଦାନୁସାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ।