ପୁରାଣର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରେ, ବିଭିନ୍ନ ଜନସମୂହ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଧ ଦେଇ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଦୁଧ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉଥିଲା। ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦିର ପାତ୍ର ରଖାଯାଇଥିଲା, ଯମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଠା ହେଲେ, ଅନ୍ତକ ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଧ ଅମୃତ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସର୍ପମାନେ ପାଇଁ ଟକ୍ଷକ ବଠା ହେଲେ, ପାତ୍ର ଥିଲା ଅଳାବୁ, ଏଇରାବତ ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଧ ବିଷ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ଅସୁରମାନେ ଭିତରେ ଉପାଳକ ବଠା ଥିଲେ ମଧୁର, ଦୁଧ ମାୟାମୟ ଥିଲା, ବିରୋଚନ ବଠା ହେଲେ, ଏବଂ ପାତ୍ର ଲୋହାର ଥିଲା। ଯକ୍ଷମାନେ ଉପରେ ଅପାକା ମାଟିର ପାତ୍ର ରଖାଯାଇଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୈଶ୍ରବଣ ବଠା ହେଲେ, ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗର ଏକ ଦୁଧ ଦୋହନକାର, ଦୁଧ ଲୁଚି ରଖାଯାଇଥିଲା। ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ସୁମାଳି ବଠା ହେଲେ, ଦୁଧ ରକ୍ତ ଥିଲା, ଦୁଧ ଦୋହନକାର ଚାନ୍ଦି ରଙ୍ଗର ଥିଲେ, ପାତ୍ର ଏକ ଖପର ଥିଲା। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପାଇଁ ଚିତ୍ରରଥ ବଠା ହେଲେ, ପାତ୍ର ଏକ ପଦ୍ମ ଥିଲା, ସୁରୁଚି ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ, ଦୁଧ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପାହାଡ଼ମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ପଥର ଥିଲା, ଦୁଧ ମୂଲ୍ୟବାନ ଔଷଧ ଓ ରତ୍ନ ଥିଲା, ହିମବନ ବଠା ହେଲେ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ। ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ବଠା ହେଲେ, ଫୁଲିଥିବା ଶାଳ ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିଲେ, ପାତ୍ର ପଳାଶ ଗଛର ପତ୍ର ଥିଲା, ଦୁଧ ହେଲା କଟା, ପୋଡ଼ା, କିମ୍ବା ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅଙ୍କୁର। ଏହି ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଉପଜୀବିକା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଶୁଧ୍ଧିକାରୀ; ସେ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତର ଆଧାର ଓ ଗର୍ଭ। ସେ ଗୋମାତା ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରିବା ଓ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନର ଉତ୍ସ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏହି ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭର ଚର୍ବିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେବୀକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ "ମେଦିନୀ" ଭାବେ ଡାକନ୍ତି। ପ୍ରିଥୁ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପରେ, ଦେବୀ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେ "ପୃଥ୍ୱୀ" ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରିଥୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ବିଭକ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ହେଲା; ସେ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଧନୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ଭାରତର ମହାନ ରାଜା ପ୍ରିଥୁ ବେଣ୍ୟର ଏତେ ମହିମା, ଯେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ବେଣ୍ୟ ବଂଶର ପ୍ରିଥୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ମହାପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଜା ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ରାଜାମାନେ, ବିଜୟ ଚାହୁଁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଉତ୍ତମ ଉପାର୍ଜନ ଚାହୁଁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ରମାନେ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା, ସମସ୍ତେ ପ୍ରିଥୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବଠା, ଦୁଧ ଦୋହନକାର, ଦୁଧ ଓ ପାତ୍ରର ଭିନ୍ନତା ବିବର୍ଣ୍ତି କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ବିବର୍ଣ୍ତି କରିବି? ଏବେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ପୂର୍ବ ଉତ୍ପାଦନ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଛି। ଋଷି ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି—ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ତାଙ୍କର ମନୁମାନେ କେଉଁଠି, କେତେ, କେତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଛନ୍ତି? ତାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ କଥା ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ମଧ୍ୟ କୁହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସାରାଂଶ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମ ମନୁ ଥିଲେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ, ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁ ହେଲେ ବୈବସ୍ଵତ; ଏହିପରି ସାବର୍ଣି, ରୈଭ୍ୟ ଓ ରୌଚ୍ୟସ। ଏହିପରି ମେରୁସାବର୍ଣି—ଚାରି ମନୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ମନୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ମନୁମାନେଙ୍କ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବେ ତାଙ୍କର ଋଷି, ପୁତ୍ର ଓ ଦେବମାନେଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ଦିଆଯିବ। ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଆଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଓ ଵଶିଷ୍ଠ—ଏହି ସାତ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏହି ସାତ ଋଷି: ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ମେଧ୍ୟ, ମେଧାତିଥି, ଓ ଵସୁ। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ହବ୍ୟ, ସବଳ, ପୁତ୍ରସଂଜ୍ଞକ—ଏହି ଦଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ପ୍ରଥମ ମନ୍ୱନ୍ତର; ଔର୍ବ, ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଷ୍ଟମ୍ବ, କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରାଣ, ବୃହସ୍ପତି, ଦତ୍ତ, ଅତ୍ରି, ଚ୍ୟବନ—ଏହି ମହା ଋଷିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ "ତୁଷିତ" ଭାବେ ପରିଚିତ; ହବିଘ୍ନ, ସୁକୃତି, ଜ୍ୟୋତିର, ଆପ, ମୂର୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପ୍ରତୀତ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ, ଉର୍ଜା—ଏହି ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତରର ରାଜାମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତୃତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଵଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ର "ବାସିଷ୍ଠ" ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉର୍ଜା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜ ଦେଇ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି, ଏହି ଋଷିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମନୁଙ୍କ ଦଶ ଉତ୍ତମା ପୁତ୍ର: ଈଷ, ଉର୍ଜା, ତନୂର୍ଜା, ମଧୁର, ମାଧବ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ସହ, ନଭସ୍ୟ, ନଭ, ଭାନବ; ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହିପରି ମହାପୁରୁଷମାନେ, ମନୁମାନେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଋଷି, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ମନ୍ୱନ୍ତରର ବିବର୍ଣ୍ତି ଏହି ପୁରାଣରେ ଦିଆଯାଇଛି।