ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାଳର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏକ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଗୋପ, ବଳଦ, ଗାଈ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେଙ୍କୁ ଏକଠି କରି, ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ। ବୈଷ୍ଣବ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରି, ସେ ନିଜ ମନର ଅଭିଲାଷା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହିଁଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—ସେଠାରେ ନାରୀ, ରତ୍ନର ଭଣ୍ଡାର, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ମଧ୍ୟ ଦାନ ହେଲା। ଉପଜାଉ ଜମି, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧନ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ, ସେମାନେ ପାଇଲେ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅଭିଲାଷା ଜଣାଇଲେ, କାହାକୁ କିଛି ଅବାଞ୍ଛିତ ରହିଲା ନାହିଁ। ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବତା ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ, ଏହି ଆଶାରେ ରାଜା ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେ ଶୂରବୀର ରାଜା, ସିଂହ ପରାକ୍ରମୀ ଭୁଜାଧରୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ସୁନା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦେଲେ। ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ମହିଳା ହାଥୀ, ଦଶେ ଦଶେ ହଜାର ଘୋଡ଼ା, କୋଟି କୋଟି ବଳଦ ଓ ସୁନାର ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ଦାନ ହେଲା। ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଥିବା ଗାଈ, ତାଙ୍କ ଦୁଧ କଞ୍ଚା ଭାଣ୍ଡରେ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଲେ। ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର, ଚାଦର, ଶୁଭ୍ର ଓ ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ରତ୍ନ, ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ଦାନ ହେଲା। ହିରା, ନୀଳମଣି, ପଦ୍ମରାଗ, ମୁକ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରତ୍ନ, ଚମତ୍କାର ମହିଳା ଲୋଟସ ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା, ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ହେଲା। ଖୁସି ହୋଇ ରାଜା ପାଞ୍ଚ ଶତ ମହିଳା, ନିତମ୍ବିନୀ, ଚିତ୍ରିତ ମେଘେଳି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଅନେକ ମହିଳା, ସୁନ୍ଦର ଗଳା, ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଓ ଭାସା ଭରିଥିବା, କଙ୍କଣ, ନୂପୁର ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଏକେକ ଜଣକୁ ଦେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିଥିମାନେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଚାହିଲେ, ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ମିଳିଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମିଠା, ପିଠା, ପକା, ତଳା, ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ଘୃତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଠା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ମିଠା, ପିଠା, ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦାନର ଶେଷ ଥିଲା ନାହିଁ; ଏପରି ମହା ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ଦେବତା, ଦାନବ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ ଚମତ୍କୃତ ହେଇଗଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ରାଜା ସମସ୍ତେ ଖୁସି ଥିଲେ; କେହି ମେଳା, ଦୁଃଖିତ, କିମ୍ବା ଭୂଖା ଥିଲେ ନାହିଁ। କୌଣସି ଅପମଙ୍ଗଳ, କ୍ଲାନ୍ତି, ରୋଗ, ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ, ବିଷ ଦଶ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅପଦ୍ରବ ଥିଲା ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପୂଷ୍ଟ ଥିଲେ—ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ବୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଧନ-ଧାନ୍ୟ ନିର୍ଭର ଯଜ୍ଞ କେବେ ହୋଇନଥିଲା; ଏଭଳି ଯଥାବିଧି ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ରାଜା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ଦିର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ହେ ଦେବମୁନି, ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କିପରି ପ୍ରତିମା ତିଆରି କଲେ? କିପରି ମାଧବ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ କଥା କହିଦିଅ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଥା ବେଦାନୁସାରେ କହିବି, ଯାହା ଏହି ଘଟଣା ଓ ପ୍ରତିମାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଯେତେବେଳେ ମହା ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା, ରାଜା ଦିନ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ—ପ୍ରତିମା କିପରି ହେବ? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଇପାରିବେ? ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଏତେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ, ଦିନ ରାତି ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଶୃଙ୍ଗାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଗୀତ, ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ହାଥୀ ଘୋଡ଼ାର ମଦ ଦେଖି ମନ ଖୁସି ହେଉନଥିଲା। ମହାନୀଳମଣି, ପଦ୍ମରାଗ, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ହିରା, ରତ୍ନ—କିଛି ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥିଲା। ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ବିଷୟ, ଜଙ୍ଗଳ ଜନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଆକାଶର ପ୍ରାଣୀ, କିଛିରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନଥିଲା। ମଣ୍ଡଳ, କାଦୁଁ, କାଠ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅନୁକୂଳ ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ଓ ପୂଜନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସ୍ଥାପିତ କଲେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ପଞ୍ଚରାତ୍ର ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ଓ ବାସୁଦେବ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ମୋକୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ମୋର ମୁକ୍ତିର ହେତୁ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ହେ ପରମ ପୁରୁଷ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ସଦୃଶ ଦେହଧାରୀ, ସଂକର୍ଷଣ, ଭୂଧାରୀ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ତୁମ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର। ମକରଧ୍ୱଜ, ରତିପତି, ବିଘ୍ନବିନାଶକ, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଅଞ୍ଜନ ସଦୃଶ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଵରଦାତା, ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନାରାୟଣ, ଶରଣାଗତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ବଳଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ହଲଧର, ଚତୁର୍ମୁଖ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ବଜ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।" ଏହିପରି ଭାବରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଗି ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ।