ସେଇ ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦିଗଦିଗନ୍ତରୁ ବିରାଟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ନୃତ୍ୟକାର, ଅଭିନେତା, ଗାୟକ ଓ ସୁତପ୍ରଶଂସକମାନେ ଆସିଥିଲେ । ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ, ନୀଳ କମଳ ଓ ପଳାଶ ଫୁଲ ପରି ଆଖି, ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣରେ ଶିରୋମଣି ଥିଲେ, ସଂଖ୍ୟାରେ ଏକ ହଜାର ଏକଶେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ରାନୀମାନେ ସହିତ ଥିଲେ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣିମାଳା, ଦିବ୍ୟ ଧଜା-ପତାକା ଓ ମଣିମୁକ୍ତା ହାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ସ୍ଥଳ ଚନ୍ଦ୍ରକାଂତ ମଣି ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲା । ଶତଶଃ ଲକ୍ଷ ହାତୀ, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ, ମଦରେ ତରଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦନ୍ତ ଶୃଙ୍ଗାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ଶୀଘ୍ର ଦୌଡ଼ୁଥିବା ସିନ୍ଧୁଦେଶୀ ଘୋଡ଼ା, ଧଳା ଓ କଳା କାନ୍ତି ଘୋଡ଼ା, ଅନେକ ସଂଖ୍ୟାରେ, ଦୃତ ଗତିରେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ । ଅସଂଖ୍ୟ ପଦାତି ସେନା, ଶସ୍ତ୍ର-ସଜ୍ଜିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ରାଜା ଏହି ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ ଦେଖି ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ହସନ୍ତି ହସନ୍ତି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଆଣ; ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରିନ୍ସମାନେ ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତୁ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଧାର୍ମିକ ପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ କଳା ଛାଗ, ମହିଷ ଓ କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଆଣ । ବୃଷ, ଗାଈ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ଆଣ; ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ହେଉ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ପଣ୍ଡାଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର ।” “ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁଠି ଚାହାନ୍ତି, ସେଠାକୁ ମହିଳା, ରତ୍ନ, ଗ୍ରାମ ଏବଂ ସହର ଦିଅ । ଉର୍ବର ଜମି, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦିଅ । ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ କିଛି ଅବଞ୍ଚିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଜ୍ଞ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁ ରହୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ ଏଠାରେ ଆସି ଦେଖାଦେବେ ।” ଏଭଳି କହି, ସିଂହପ୍ରତିମା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଳଂକାର ଦାନ କଲେ । ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ମହିଳା ହାତୀ, ଦଶ ହଜାର ଘୋଡ଼ା, କୋଟି କୋଟି ବୃଷ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ଦାନ କଲେ । ଶୋଭାମୟ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଲେ । ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର, ଚଉଁଡ଼ି, ଧଳା ଏବଂ ଉଜ୍ୱଳ କମ୍ବଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣିମୁକ୍ତା ଦେଲେ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣି ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦାନ କରାଗଲା । ହୀରା, ନୀଳମଣି, ପଦ୍ମରାଗ, ମୁକ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଣିରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଲୋଟସ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ରମଣୀମାନେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ । ଆନନ୍ଦିତ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ପାଞ୍ଚଶଏ ମହିଳା, ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ, ଚେଷ୍ଟା ଢାକିଥିବା ବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଦେଲେ । ଅନେକ ସ୍ଲିମ୍ ମହିଳା, ପଦ୍ମଦଳ ପରି ଚଉଡ଼ ଆଖି, ଗ୍ରାସିୟସ୍ ଗଳା, ଅଳଂକୃତ ବାହୁ, ଅଙ୍ଗୁଳି ଓ ଚୂଡ଼ିରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ । ପାୟଜେବ ଓ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଅନେକ ମହିଳା ଏଠାରେ ଦିଆଯିଲେ । ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା । ମିଠା ମିଠା ପିଠା, ତଳିଥିବା ମିଠା, ଭଲ ଭାବରେ ପକା ଲୋଭନୀୟ ଖାଦ୍ୟ ପୁନିପୁନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିଲା । ଏତେ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଧନ ବଣ୍ଟନ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ । ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ । ଯଜ୍ଞରେ ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ରାଜା ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ; କେହି ମେଳା, ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଭୁଖା ନ ଥିଲେ । କୌଣସି ବିପଦ, କ୍ଲାନ୍ତି, ରୋଗ ବା ଅସୁବିଧା ନ ଥିଲା; କୌଣସି ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ, କିମ୍ବା ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ନ ଥିଲା । ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ପୂଷ୍ଟିରେ ଥିଲେ, ସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାଜସ୍ୱ ଉତ୍ସବରେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏପରି ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କେବେ ହୋଇନଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବରେ ରାଜା ନିୟମାନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ଦିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ । ତେବେ, ମୁଁ ଏହି ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ— ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କିପରି ପୂର୍ବେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ? ତାଙ୍କୁ କିପରି ମାଧବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ଆମେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ । ଏହି ପୁରାତନ କଥା, ଯାହା ବେଦ ଅନୁସାରେ, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି— ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ଓ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ମହାଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା, ରାଜା ଦିନ ଓ ରାତି ମୂର୍ତ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଇଯାଇଥିଲେ । “ମୁଁ କିପରି ଦେବତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପବିତ୍ରକର୍ତ୍ତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?”— ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଦିନ ରାତି ନିଦ୍ରାହୀନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ସେ କୌଣସି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ନେଉନଥିଲେ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଅଳଂକାର କରୁନଥିଲେ । ସେ ସଙ୍ଗୀତ, ସୁଗନ୍ଧ, ଗୀତ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ମଦମତ୍ତ ହାତୀ, ଅନେକ ଘୋଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ନେଉନଥିଲେ । ବଡ଼ ନୀଳମଣି, ନୀଳା ରତ୍ନ, ପଦ୍ମରାଗ, ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଣିମୁକ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆকৰ୍ଷଣ ରହିଲା ନାହିଁ ।