ଯମ ତାହାକୁ ଲତା ଓ ସୁନା ଆଳଙ୍କାରରେ ଢାକି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ପଠାଇଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ନୀଳମଣିର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସେଇ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ, ତାହାର ବିବରଣୀ, ଓ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା; ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ସ୍ଵପ୍ନ ଦର୍ଶନ, ଓ ଲବଣ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ କାଠ ଦେଖିବା; ବାସୁଦେବ ଓ ଶିଳ୍ପୀରାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି—ଏହି ସବୁ ଘଟଣାକୁ ତିନି ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କୁହିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା, ତଥା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ କଳ୍ପ ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା। ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥର ମହିମା, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ; ବଟବୃକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଓ ତାହାର ଫଳ, ବଳଦେବ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ; ଏଠାରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା, ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଉଷାକାଳର ମହିମା ଓ ପାଠ; ଅନନ୍ତବାସୁଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ଗୁଣଗାନ, ଶ୍ୱେତମାଧବର ମହିମା, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଦର୍ଶନ; ସମୁଦ୍ର ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ ଓ ତର୍ପଣ, ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମହିମା; ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥର ଫଳ, ମହା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ହଳଧର କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତୀର୍ଥ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ; ବାରମ୍ବାର ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ଓ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ବରୁ ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ। ତା’ପରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦେବ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ କଥାର ଶେଷ ଅଂଶ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏଇ ନରପତି କ’ଣ କରିଥିଲେ?” ତେବେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ ଓ ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମକୁ କୁହିବି। ରାଜା ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଓ ନଦୀ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାଦ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ‘ଶ୍ୱିତ୍ତ୍ରୋପଲା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କରିଥାଏ। ଗଙ୍ଗା ସମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାରା ନେଇ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ—ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ‘ମହାନଦୀ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ଯାହାର ଜଳ ପବିତ୍ର। ଏହି ନଦୀ ସୁନ୍ଦର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଶୋଭିତ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଏହାର ଦୁଇ କୂଳରେ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖାଯାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଉପଜାଉ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛନ୍ତି, ଭୂଷଣ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାମ୍ବୁଳ ମୁଖରେ ରଖି, ମାଳା ଧାରଣ କରି, ମୁଖରେ ବେଦ ରଖିଛନ୍ତି, ଷଡଙ୍ଗ ଓ ପଦକ୍ରମରେ ପାରଙ୍ଗତ। କିଛି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଉପାସନାରେ ନିଯୁକ୍ତ, କିଛି ଉପାସନା କ୍ରମରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ବଳିଦାନ ଓ ଦାନରେ ପ୍ରବୀଣ। ଚାରି ରାଜପଥ, ଅଟବି, ଉଦ୍ୟାନ, ସଭାମଣ୍ଡପ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଦେବମନ୍ଦିରରେ ଏଠି ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖା, ଶୁଭ ଗ୍ରନ୍ଥ, କବିତା ଓ ବିଜ୍ଞାନ ଅଲୋଚନା ଶୁଣାଯାଏ। ସେଇ ଭୂମିର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ଯୌବନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗର୍ବିତ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ନିତମ୍ଭ ଚଉଡ଼ା ଓ ଆକୃତି ମନୋହର। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ସମ, ଗାଢ଼ କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ମୁହଁ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚାନ୍ଦ ସମ, ଉଚ୍ଚ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ, ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅଲୋକିତ। ସୁନା ବାଲା, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କଦଳୀ ମୁଞ୍ଚିର ଭିତର ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି। ପକ୍କ ବିମ୍ବା ଫଳ ଭଳି ଠୋଡ଼, ଲମ୍ବା ଓ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଆଖି, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଓ ଚୁଳି, ଚାଲି ଓ ଭାବରେ ଗ୍ରାସିୟସ୍। କିଛି ମହିଳାଙ୍କ ଆଖି ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ, କିଛିଙ୍କ ନୀଳ କମଳ ଭଳି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତ ବିଜୁଳି ଭଳି ଚମକେ, ଦେହ ଶିଉଳି ଭଳି ଶିଥିଳ। ଚୁଳି ଗୁଞ୍ଜାଳି ଭଳି ଗୋଟିଏ ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ଗଳାରେ ମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି। ମୁକୁଟରେ ମାଣିକ୍ୟ ଜଡିତ କଣ୍ଠା, ମନୋହର କଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଦେବୀମାନେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକୃତିର ମହିଳାମାନେ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତରେ, ବୀଣା, ବାଁଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ, ଗୋମୁଖ ମାନେ ସହିତ ଖେଳନ୍ତି। ଶଂଖ, ଢୋଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମଧୁର ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନିରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳନ୍ତି। ଏମିତି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳାମାନେ ରତିରେ ମଦମାତ୍ତ ହୋଇ ଦିନ ରାତି ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଭୂମି ତପସ୍ୱୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ସିଦ୍ଧ, ସ୍ନାତକ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଲୋକମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଓ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏଠି ମୁଁ ସନାତନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବି।” ସେଇ ଜଗତ୍ଗୁରୁ, ପରମେଶ୍ୱର, ପରମ ନିବାସ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଦେବ, ଅନନ୍ତ ଓ ଅଜୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେ ଏଠି ପୂଜିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହାହେଉଛି ସେଇ ପରମ ମନସ୍ତୀର୍ଥ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ଜାଣେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହା କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ।