ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କେଉଁଟି? ଆପଣ ମୋତେ ସେହି ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମୁଁ କହିଲି, “ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି।” ସେହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଶୁଭ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟକର, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣ ସମାଜର ମାନବମାନବୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। ସେହି ତୀର୍ଥ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ମାନବମାନବୀଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତାର କାରଣ। ସେଠାରୁ ଅବିରତ ତୀର୍ଥପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ପୂଜିତ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଦାନବ, ଦେତ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତେ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପୂଜନ୍ତି। ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନନ୍ତି, କାରଣ ସେଠି ପରମପୁରୁଷ ସ୍ଥିତି କରନ୍ତି, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ପରମପୁରୁଷ। ସମୁଦ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ସେଠି ଦଶ ଯୋଜନା ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ବସିଥାନ୍ତି, ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। କେବଳ ସେଇ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ତାହାର ଛାୟାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାତି କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ପାପ ତ ଏଠାରେ ଗଣନା ହେଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଇ ବଟବୃକ୍ଷକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ କେଶବଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବଟବୃକ୍ଷର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣେ କେଶବଙ୍କ ଦେଉଳ ଅଛି, ସେଠା ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିଲେ, ଲୋକମାନେ ସହଜରେ ମୋର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏକଦିନ, ଧର୍ମରାଜ ଏଠାରୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, “ନମସ୍କାର, ହେ ଭଗବାନ, ହେ ଦେବ, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ ବିରାଜିତ ଏବଂ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର!” “ଆପଣ ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଶୀର୍ବାଦଦାତା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା, ଅଜୟ, କଳିଙ୍ଗ ଅନ୍ତକ୍ଷୟ, ନୀଳପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ନିର୍ଗୁଣ, ଶାନ୍ତ, ଜଗତ୍ଧାରୀ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱଗୁରୁ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ମାଳା, କଙ୍କଣ, ମୁକୁଟ, ବାହୁଲେଟରେ ଭୂଷିତ। ଅନେକ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ଅଚଳ, ଅଚଞ୍ଚଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଵଲନ୍ତ ଆକାର, ନିତ୍ୟ, ଭାବାଭାବର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ପ୍ରକୃତିର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ଶୁଭଦାୟକ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନିୟନ୍ତା।” ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମରାଜ ବଟବୃକ୍ଷ ସମ୍ମୁଖରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମୁଁ, ଅନ୍ତକ (ଯମ), ଏହି ମହାନ୍ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡି ନମାନ୍ତୁ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, “ହେ ବୈୱସ୍ବତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୋତେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କଲେ? ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତୁ।” ଏହି ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୀଳମଣିର ଏକ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ କାମନାରହିତ ହୋଇ ଶ୍ୱେତନାମକ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିଠି ଯାତ୍ରା ଦେଖି, ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗୁପ୍ତ କରନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମୁଁ (ଯମ) କହିଲି, “ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବାଲି ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଢାକିଦେବି।” ତାପରେ, ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଲତା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଢାକିଦେଲି, ଯାହାଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିଠାରେ ଦେଖି ପାରିଲେନି। ପରେ ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଢାକି, ଏକ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିଜ ସହରକୁ ପଠେଇଦେଲି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନୀଳମଣିର ମୂର୍ତ୍ତି ଗୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା, ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା କିଛି ଘଟିଲା, ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦନ ସେସବୁ ଘଟଣା ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ, କ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ, ଦେଉଳ ନିର୍ମାଣ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ସ୍୵ପ୍ନ ଦର୍ଶନ, ଲବଣ ସମୁଦ୍ର ପାରେ କାଠ ଦର୍ଶନ, ବାସୁଦେବ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକାରଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥାପନା, ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ସମୟରେ କଳ୍ପ ପାଠ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ କଥା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପସ୍ଥାପନା, ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥର ମହିମା, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ବଟବୃକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଓ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ, ବଳଭଦ୍ର-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା, ନରସିଂହଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଉଷାକାଳର ପୁଣ୍ୟପାଠ—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଭାବେ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି।