ଉତ୍କଳ ଭୂମିର ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥଳ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଜନମାନେ, ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସ୍ବସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସେଠାରେ ଭରି ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଭୂମି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ନିବାସ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମର ଭଣ୍ଡାର, ଏହିପରି ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀପରମାତ୍ମା ବସିଛନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଳର ସୀମା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ଭୂମି ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ବର ଆତ୍ମା, ପରମପୁରୁଷ ବସିଛନ୍ତି। ବିଶ୍ବେଶ୍ବର, ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ନିବାସ କରିଛନ୍ତି, ଆଉ ମୁଁ, ରୁଦ୍ର, ଶକ୍ର, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ସଦା ବସିଥାଉଛୁ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ପିତୃ, ଦେବ ଓ ମାନବମାନେ ସହିତ। ଯକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟାଧର, ସିଦ୍ଧ, ନିୟମିତ ନିୟମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ମୁନି, ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ, ଭାଲଖିଲ୍ୟ, କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସୁପର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ନର, ନାଗ ଓ ଦିବ୍ୟ ଜନମାନେ, ଚାରି ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ, ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ଅଛି। ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୂମିରେ ବସିଛି; ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଭୂମି ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଏକ ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଲବ୍ଧ, ଏଠାରେ ବସିବାକୁ କିଏ ଚାହିଁବେ ନାହିଁ? କିଏ ଅନ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଏଠାଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ମନେ କରିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ପ୍ରଭୁ ସ୍ବୟଂ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉତ୍କଳର ବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଧନ୍ୟ। ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି; ସେମାନେ ସ୍ବର୍ଗରେ ବସନ୍ତି, ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ଉତ୍କଳର ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସିଥିବା ଉତ୍କଳର ବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଫଳବନ୍ତ। ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ, ସୁନ୍ଦର ଭୌ, କେଶ, ମୁକୁଟ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଣ ଅଳଙ୍କାର ଦେଖନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅନୁକୂଳ ହସ, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ, ଚମତ୍କାର କଣ ଅଳଙ୍କାର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାକ, ମନୋହର ଗାଲ, ଉତ୍ତମ କପାଳ ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାକୁ ପାରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତିନି ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ହସ୍ତପଦ୍ମ ମୁହଁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ପୁରାତନ କାଳରେ, କୃତୟୁଗରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ; ଶୂରତାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଖ୍ୟାତି ଥିଲେ। ସେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ, ପବିତ୍ର ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁନ୍ଦର, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସାହସୀ, ଦାନଶୀଳ, ଭୋଗୀ, ମଧୁର କଥା କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଥିଲେ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ। ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଯେପରି ଆକର୍ଷିତ, ସେପରି ରାଜାକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଦେଖିବାକୁ, ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ। ବୈଷ୍ଣବ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ, ମୋକ୍ଷ ଆଶା, ଧର୍ମରେ ଭକ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ ଭୂମିର ଶାସନ କରୁଥିବା ଏହି ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ରାଜା, ହରିଙ୍କ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ କିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିପାରିବି? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ, କିଏଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ନଦୀକୁଳରେ, କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମରେ? ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିକୁ ମନରେ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, କ୍ଷେତ୍ର, ପୁରାତନ ସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ସେ ପୁନି ଗଲେ, ବିଶ୍ୱମୁକ୍ତିଦାୟୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରକୁ। ସେଠାରେ ପହଁଚି, ବହୁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଧନ ନେଇ, ନିୟମାନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ। ଏକ ଚମତ୍କାର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ସଂକର୍ଷଣ, କୃଷ୍ଣ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ରାଜା ସଠିକ ଭାବରେ ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦେବପୂଜା କଲେ। ଭକ୍ତି ସହିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେଉଁମାନେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାନ୍ତି। କିଏଉଁ ଦିନରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ? କିପରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ? କିପରି ସେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସମସ୍ତ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ? କିପରି ସେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ, କୃଷ୍ଣ, ରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ? କିପରି ସେ ବିବେକୀ ରାଜା କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ? ହେ ଦେବମାନେ, ଆପଣ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସଠିକ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ; ଏହି ବିବେକୀ ରାଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକଟି ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନହେଉ। ଆପଣଙ୍କର ମଧୁର ଶବ୍ଦରୁ ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମର ଜିଜିଞ୍ସା ବହୁତ, ଆମେ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ପୁରାତନ କଥା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଶୁଭ ଓ ଭୋଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି।