ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣର ଏଠି ବିଶିଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେବାକୁ ଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିଷୟରେ କଥା ଆସିଛି। ଏଠି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ ତିଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିରବ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ନାମ ଓ ବଂଶ ଜାଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠି ଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ, ବିଷୁବ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ-ଉତ୍ତରାୟନ, ବା ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ଯୁଗାର ଆରମ୍ଭ, ଛୟାଠି ଦିନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଚେୟାଁ ଏଠି ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ଝିଲା କୂଳରେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ତୃପ୍ତି ଦିଆଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତା ପରେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଶବ୍ଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶର୍ବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ବାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଘୀ, ଦୁଧ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥରେ ଭବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଇ, ଶୁଚିତା ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ତା ପରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କୁଙ୍କୁମରେ ଅଙ୍ଗ ଲେପନ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧର ଉମାପତି ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବିଲ୍ବ, ଅର୍କ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଫୁଲରେ, ଆଗମ ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦୀକ୍ଷିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାମ ଓ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଏଭଳି ଶୁଭ ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଅର୍ପଣ, ସ୍ତୁତି, ନମସ୍କାର, ଗୀତ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ପାଠ, ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ଦେବଦେବ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ପୂଜା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଦ୍ୱିତୀୟଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହେଇ, ଏକ ସୁନା ମୟୂର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଗୀତ ଓ ଅପ୍ସରାଙ୍କ ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଶା ଆଲୋକିତ କରି ଶିବ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠି ସେମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶିବଲୋକର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠି ସେମାନେ ଶିବଲୋକର ବାସୀଙ୍କ ସହିତ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଛି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଫେରନ୍ତି। ସେମାନେ ଯୋଗୀଙ୍କ ଘରେ ଚତୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପଶୁପତି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସଯ୍ୟା ଉଠିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ-ଉତ୍ତରାୟନ, ଅଶୋକ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ଉତ୍ସବରେ ଏହି ଚମତ୍କାର ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ରଥରେ ବସିଥିବା ଚମଡ଼ା ପରିଧାନ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ, ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର, ଦେଢ଼ ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଭାସ୍କରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦେଖି, ପବିତ୍ର ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେହି ଦେବତା ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ଯେଉଁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଆସନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଗୀତରେ ସେମାନେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଇ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ରହନ୍ତି। ଶିବଲୋକର ଅଧିକ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେମାନେ ଏଠି ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। କିମ୍ବା ଯୋଗୀଙ୍କ ଘରେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ, ବେଦବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ଦକ୍ଷ, ସମତା ଭାବରେ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୋକ୍ଷକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ—ପୂଜିତ ବା ଅପୂଜିତ, ଜଙ୍ଗଲ ବା ରାସ୍ତା ପାଖରେ, ଚଉକ, ଶ୍ମଶାନ ବା ଯେଉଁଠାରେ ଥାଏ—ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଅବିଚଳିତ ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଦେଖି, ସ୍ନାନ କରି, ଗନ୍ଧ ଓ ମନୋହର ଫୁଲରେ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ନମସ୍କାର, ଷ୍ଟୁତି, ପ୍ରଣାମ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଏହିପରି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିଲେ, ସେମାନେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ନିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରର ସମସ୍ତ ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ନନ କରିପାରିବ? ଦେବତା ଓ ମହେଶ୍ୱର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଏ ଏହି ମହିମା କହିପାରିବ? ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ବା ଜନାନୀ, ଭକ୍ତିରେ ବା ଅଭକ୍ତିରେ, ମାଧବାଦି ମାସରେ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥିରେ ବିନ୍ଦୁସରସର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ବୃପାକ୍ଷ ଦେବ ଓ ଶିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ଚଣ୍ଡା, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଗଣେଶ, ବୃଷ, କାମ ଦେବୀ, ସାବିତ୍ରୀ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। କପିଳ ଘାଟରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୋଇ, ଚାହିଥିବା ଫଳ ଲାଭ କରି ଶିବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଶିଳା ରଖିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେମାନେ ୨୧ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏକମ୍ର ଶିବ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ବାରାଣସୀ ସମାନ ପବିତ୍ର ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଏଠି ଭିରଜା ଦେବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭିରଜା, ଦେଖିଲେ ଏକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ସାତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଧ କରିପାରିବେ। ଏହି ଦେବୀକୁ ଏକବାର ଦେଖି, ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ନମସ୍କାର କଲେ, ଜନ୍ମ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ମୋର ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।