ଏକ ସୁନ୍ଦର କଳା ଅପରଣା, ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପଥକୁ ଅନୁସରିବା ଦରକାର; ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ବିଦିପ୍ରଦ ସଂଯୋଗର ଅଂଶ ଦେଇନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତୁମେ ଅଜୟ, ଅପରାଜୟ, ଚମକଦାର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମହିମାମୟ। ଏହି ଅଂଶରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଇ, ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ଏହି କ୍ଷୋଭ ଅତ୍ୟଧିକ। ମୁଁ କଣ ଦାନ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପ୍ରଭୁ ଆଜି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ପାଇପାରିବେ? ମୁଁ ଜାଣିଛି, ବିଶାଳ ନୟନ ଅପରଣା, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଜନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜାଣନ୍ତି; ତୁମର ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଆଜି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ, ତିନି ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି। ମୋତେ ଯଜ୍ଞର ନାୟକ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; ରଥାନ୍ତର ସାମ ଗୀତ ମୋ ପାଇଁ ଗାଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ମୋର ପୂଜାରୀମାନେ ମୋର ଅଂଶ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ତୁମେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ଗର୍ବ କରୁଛ; ତୁମେ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମେ ଭଳି ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା କରେନି; ମୁଁ, ମଧୁରା, ଅଂଶ ପାଇଁ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବି। ଏଭଳି ଉମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମୋର ଜୀବନରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, କହି, ଶିବ ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ତୁମେ ଡକ୍ଷ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଅ; ତୁମେ ଡକ୍ଷର ମହେଶ୍ୱର; ମୋର ଅନୁମତିରେ ତାହାର କ୍ରିୟାକୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ କର। ଏହାପରେ, ଗୋଦ୍ଧେଷ୍ୟ ମୋହରେ ଡକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ଜାଣିଲେ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବୀ ରାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଭଦ୍ରକାଳୀ, ମହା ଭୟଙ୍କର ମହେଶ୍ୱରୀ, ତାଙ୍କ ଆନୁୟାୟୀମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଦ୍ୱାରା ନିଜ କ୍ରିୟାର ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ, କ୍ରୋଧ, ଯିଏ ଭୂତମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବୀରଭଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶମ କରିଥିଲେ। ପରେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଚର୍ମରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦଳପତିମାନେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଦଳମାନେ, ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତ, ହଜାରରେ ତେଜରେ ତଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ର ଅନୁୟାୟୀ, ରୁଦ୍ରର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଶୀଘ୍ରତାରେ ଏଠାରେ ଅବତରିଲେ। ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା, ଯେଉଁ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଲା, ରୁଦ୍ର ଦଳମାନେ ଏହି ଉପଦ୍ରବ କରିଥିଲେ। ସେହି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ପାହାଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା। ବାୟୁ ଭୟଙ୍କର ହେବାରେ ବେଗ ନେଲା, ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ କ୍ଷୁଭିତ ହେଲା, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଲା ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚମକିଲା ନାହିଁ। ଗ୍ରହଗୁଡିକ ଚମକିଲେନି, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେନି; ଋଷିମାନେ ଆଲୋକ ଦେଲେନି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଚମକିଲେନି। ଏପରି ଅନ୍ଧକାର ହେବାରେ, ଦଳପତିମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳାଇଦେଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାଙ୍ଗି ଉପଡ଼ିଦେଲେ। କିଛି ଦଳପତି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, କିଛି ଅଜଣା ଶବ୍ଦ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ବାୟୁ ଓ ମନ ଭଳି ଶୀଘ୍ର ଚଳିଲେ। ଯଜ୍ଞର ଦେବପାତ୍ର ଓ ବେଦୀ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ତାରା ଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ପରିବେଶରେ ପର୍ବତ ଭଳି ଦିବ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ରାଶି ଦେଖାଗଲା; ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ନଦୀ, ମିଠା ଭାତ ଓ ଦହି ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ଦିବ୍ୟ ମଧୁ ଜଳର ଧାରା, ଚିନିର ରେତ, ମିଠା ରସର ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଝରଣା, ସମସ୍ତ ଷଡ୍ରସ ଦେଇଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଂସ, ଦିବ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ—ଯାହା ଚାଟିବା କିମ୍ବା ଶୋଷିବା ଯୋଗ୍ୟ—ସବୁ ଦେଖାଗଲା। ଏହି ଦଳପତିମାନେ ଅନେକ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଲେ, ଚୋରିଲେ ଓ ବିକ୍ରିପାଇଲେ; ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ରୋଷ ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ସମାନ ହେଲା। ପର୍ବତ ଭଳି ଖାଇ, ଚାରିପାଶେ ଭୟ ଦେଇ, ଅନେକ ରୂପରେ ଖେଳିଲେ ଓ ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେକୁ ଚିଁଡ଼ି ଫେଙ୍ଗିଲେ। ଏପରି ଦଳପତିମାନେ ଉପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରଭଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞର ମୁଁହ କାଟି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କଲେ; ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ସହିତ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ତୁମେ କିଏ?” ବୀରଭଦ୍ର କହିଲେ: “ମୁଁ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦାନବ ନୁହେଁ, ଅଂଶ ନେବାକୁ ଆସିନି; ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକ, ଦେଖିବାକୁ କିମ୍ବା କୁତୁହଳରେ ଆସିନି। ମୁଁ ଆସିଛି, ଡକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ; ମୁଁ ବୀରଭଦ୍ର, ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଭଦ୍ରକାଳୀ, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ, ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଆସିଛି।” “ରାଜା ରାଜାନ୍ତ, ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ, ଉମାଙ୍କ ପତି, ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ; କ୍ରୋଧକୁ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବେନି।” ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗି ଏଠା ଓ ସେଠା ବିକ୍ରିପାଇଲେ, ମାଂସ ଲୋଭୀ ଶାରୀ ଚିଲକୁ ଏଠା ଓ ସେଠା ଲୁଟିଲେ ଓ ଉଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପଖ ହେଉଥିବା ବାୟୁରେ, ଶିବଙ୍କ ହୁଙ୍କାରରେ, ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦଳପତିମାନେ ଉପଦ୍ରବ କଲେ। ଏପରେ, ଏକ ହରିଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶକୁ ଲାଫି ଚାଲିଗଲା; ଯଜ୍ଞକୁ ଏପରି ଦେଖି ଏବଂ ପଳାଇଯିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରଭଦ୍ର ତାଙ୍କ ଧନୁ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇଲେ; ଏହି ଦଳପତିଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ, ଯିଏ ଅପାର ତେଜର ଧାରୀ, ତାଙ୍କ ଭୂରୁ ରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ବେଦ ବିନ୍ଦୁ ଚୁଅଉଟିଲା; ଏହି ପ୍ରଶ୍ବେଦ ବିନ୍ଦୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ଏକ ମହା ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହେଲା, ପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନିର ସମାନ ଚମକିଲା; ଏହି ଅଗ୍ନିରୁ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।