ଏହି ସମୟରେ, ମହାର୍ଷି ଉଶନାସ୍, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅନେକ ଅପ୍ସରାମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ ପବନ ଏଠି ଭଲ ଭଲ ଗନ୍ଧ ନେଇ ବହୁଥିଲା। ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଢାକିଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧର, ସାଧ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏଠି ମହାଦେବ, ପଶୁପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପିଶାଚ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଶୂର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନନ୍ଦିଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେଠାରେ ରହିଥିଲେ। ତିନି ମୁଣ୍ଡିଆ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଜଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ମହାଦେବଙ୍କ ଦୈହିକ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସେଠି ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହାଦେବ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ବଳିଦାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ନିବାସରୁ ଚଳିଆସି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚାରିଅଟ୍ରେ ଆସି, ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁଯାୟୀ ଯାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ-ଲତା ରହିଥିଲେ। ସେଠି ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଅନେକ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭୂଲୋକ, ଦିଗନ୍ତ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ—ଏଠି ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ ଏବଂ ମାରୁତଗଣ ଥିଲେ। ବଳିର ଅର୍ହତାମାନେ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଉଷ୍ମପ, ଧୂମପ, ଅଜ୍ୟପ ଓ ସୋମପମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ ଓ ଅନେକ ଦେବଗଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭ, ଅଣ୍ଡ, ସ୍ୱେଦ ଓ ଉଦ୍ଭିଦରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଦେବତା, ନାରୀ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଆସିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଚାରିଅଟ୍ରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଜ୍ଵାଳିତ ହେଉଥିଲେ। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦଧିଚି ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ଅର୍ହନ୍ୟୁହାରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି, ବା ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାପାପ କରନ୍ତି। ଏପରି କହି, ଦଧିଚି ପୁନି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ତୁମେ କାହିଁକି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେଉଁଠି ପୂଜା କରୁନାହାଁ? ମୋର ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ଜଟାଧାରୀ ଏକାଦଶ ସ୍ଥାନରେ ବିରାଜିତ; ଶିବ ଛଡ଼ା ଆମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହାପ୍ରଭୁକୁ ଜାଣିନାହୁଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାନ୍ତ୍ର ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମୋର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ। ଶଙ୍କର ଛଡ଼ା ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ଦେଖେନି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ମହାୟଜ୍ଞ କେବେ ସଫଳ ହେବନି। ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବଣ୍ଟି ଦିଆଯାଇଛି; ମୁଁ ଭାଗ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଏହା ଜାଣି, ଦେବତାମାନେ ପାହାଡ଼ର ଝିଅ ପାଖକୁ ଗଲେ, ସେ ଶର୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭଗବାନ, ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ଦେବତାମାନେ କେଉଁଠାରେ ଯାଉଛନ୍ତି? ମୋର ମନରେ ଏକ ମହାସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହ।" ମହାଦେବ କହିଲେ—"ଦକ୍ଷ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ; ସେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।" "ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ବଳିଦାନରେ ଯାଉନାହାଁ? କ'ଣ ନିଷେଧରେ ତୁମର ଯିବା ନିଷିଦ୍ଧ?" "ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ କରିଛନ୍ତି। ମୋର ସମସ୍ତ ବଳିଦାନରେ ମୋତେ କେବେ ଭାଗ ମିଳିନାହିଁ।" "ସୁନ୍ଦରୀ, ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପଥରେ ଯିବା ଉଚିତ; ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାଗ ଦେଇନାହାନ୍ତି।" "ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣରେ ତୁମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତୁମେ ଅଜୟ, ଅପରାଜିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଅତି ମହିମାଶାଳୀ।" "ଏହି ଭାଗ ବଞ୍ଚନାରେ ମୁଁ ମହାଦୁଃଖ ପାଇଛି, ଏହି କ୍ଷୁଭିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର।" "କ'ଣ ଦାନ, ତପ, କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ପ୍ରଭୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଳିଦାନରେ ଏକ ଭାଗ ପାଇବେ?" "ମୁଁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମର ମୋହଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ଏଇ ତିନି ଲୋକ ଆଜି ବିନଶ୍ଟ ହେଉଛି।" "ସେମାନେ ମୋତେ ବଳିଦାନର ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ରଥନ୍ତର ସାମ ମୋ ପାଇଁ ଗାଉଛନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମାମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି; ମୋ ପୁରୋହିତମାନେ ମୋର ଭାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ଗର୍ବ କରୁଛ; ତୁମେ ଆତ୍ମସ୍ତୁତି କରୁଛ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ଦେବୀ, ମୁଁ ତୁମେ ଭଳି ଆତ୍ମସ୍ତୁତି କରେନି; ଏହି ବଳିଦାନର ଭାଗ ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବି।" ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଉମାଙ୍କୁ କହି, ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।