ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନଙ୍କ ସହିତ ମୋର କିଛି କାମ ନାହିଁ। ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ମହାଦେବ, ସେପରି କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଉଖ୍ୟ ପାଇପାରିବି। ଦେବୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ନିଜ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି, ଦେବତା, ସିଦ୍ଧମାନେ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଗଲା—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁଅ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କିପରି ବିନାଶ ପାଇଲା? ଏହା ସବୁ କିପରି ଘଟିଲା? ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଏହି ବିନାଶର କାରଣ ଥିଲା ବୋଲି ଜାଣି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ବଳବାନ ଯଜ୍ଞ କିପରି ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ଏହି କଥା ଆମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବି—ମହାଦେବଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ବିନାଶ ପାଇଲା, ଏବଂ ଏହି ସବୁ ଦେବୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଘଟିଲା। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଦ୍ୱିଜତମମାନେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଏକ ଶିଖର ଥିଲା, ଯାହାକୁ ତିନି ଲୋକ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ତାହାର ନାମ ଥିଲା ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଠଳ, ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ରତ୍ନମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଅପରିମିତ ଓ ଅଜୟ ଏହି ପର୍ବତ ଶିଖରର ଢାଳରେ ଭଗବାନ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧାତୁ ଏଠାରେ ଥିଲା। ସେଉଁଠି ଭଗବାନ ଚୌକି ପରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ପର୍ବତରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ସଦା ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଦିତ୍ୟମାନେ, ପ୍ରବଳ ବସୁମାନେ, ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହିପରି, କୁବେର—ୟକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈଳାସର ନାଥ—ଗୁହ୍ୟକମାନେ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ମହାମୁନି ଉଶନା, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଅଙ୍ଗିରା, ଦେବୃଷିମାନେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବାସୁ, ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଅପ୍ସରାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ ପବନ ବହୁଥିଲା, ଯାହା ନାନା ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସୁଥିଲା। ସମସ୍ତ ବେଳାର ଫୁଲ ଲଗା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧର, ସାଧ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ ମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଠି ସମସ୍ତେ ପ୍ରଜାପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ରୂପର ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ। ଦାନବ ଓ ପିଶାଚମାନେ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ, ସେଉଁଠି ଦଢ଼ି ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଭି ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ। ତିନି ତିଜୁଳି ଧାରଣ କରି, ନିଜ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତଥା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଥିଲେ। ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଦେହରୂପେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ; ଏପରି ଭାବେ ଭଗବାନ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ମହାଦେବ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସରରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ନିବାସରୁ ଆସି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ ଆସିଥିଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ନାନା ଗଛ ଓ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା। ବହୁତ ଋଷି, ସିଦ୍ଧମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ, ଧର୍ମର ସ୍ଥାପକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଜନମାନେ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ—ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ଓ ସମସ୍ତ ମାରୁତମାନେ। ଯଜ୍ଞର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ, ଉଷ୍ମପ, ଧୂମପ, ଅଜ୍ୟପ, ସୋମପମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମାରୁତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବସମୂହ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ। ଉତ୍ପତ୍ତିର ଚାରି ପ୍ରକାର—ଗର୍ଭ, ଅଣ୍ଡ, ସ୍ୱେଦ, ଉତ୍ସେଦ ଯେଉଁ ଜନ୍ମୀ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞକାରୀ, ଦେବତା, ସ୍ତ୍ରୀ, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆସିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଥରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହା ଦେଖି ଦଢ଼ିଚି ଋଷି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ— ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଓ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ନିଶ୍ଚୟ ମହାପାପ କରେ। ଏହିପରି କହି, ସେ ପୁନି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ତୁମେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ, ସେଠି ପୂଜା କାହିଁକି କରୁନାହଁ? ମୋର ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତିନିମାନେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜଟାଧାରୀ; ଆମେ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହାପ୍ରଭୁକୁ ଜାଣୁନାହିଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି; ମୋ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ। ଶଙ୍କର ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହିପରି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ରୁଦ୍ରମାନେ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଂଶ ପାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଂଶ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜାଣି, ଦେବମାନେ ପର୍ବତରାଜ କନ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଶର୍ବ, ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ହେ ଭଗ୍ୟବତୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, କେଉଁଠିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ମୋ ମନରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଆପଣ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ କାହିଁକି ଅନୁସରଣ କରୁନାହଁ? କିଏ ନିଷେଧ କରିଛି?