ଏହି ସଂସାରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ମହିମା ଅସୀମ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ୍, ତେଜସ୍ୱୀ, ପବିତ୍ର, ସୌରି, ଶନୈଶ୍ଚର, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସ୍କନ୍ଦ, ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ଯମ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠରାଗ୍ନି, ଇନ୍ଧନରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ଶକ୍ତିର ନାୟକ, ଧର୍ମର ପତାକା, ବେଦ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବେଦଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ବେଦର ଯାନ ଭିତରେ ବି ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, କାଳ, କଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ରାତି, ପ୍ରହର ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାଗରେ ବି ବିଭକ୍ତ। ସେ ବର୍ଷ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, କାଳଚକ୍ର, ଅଗ୍ନି, ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯୋଗୀ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ ପୁରାତନ ଅଛନ୍ତି। ସେ କାଳର ନିରୀକ୍ଷକ, ଜୀବର ନିରୀକ୍ଷକ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅନ୍ଧକାର ଦୂରକର୍ତ୍ତା, ବରୁଣ, ସମୁଦ୍ର, ଅଂଶ, ବର୍ଷାମେଘ, ପ୍ରାଣଦାତା ଓ ଶତ୍ରୁନାଶକ। ସେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆଧାର, ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତର ମୂଳ ଓ ଲୋଭରହିତ। ସେ ଅନନ୍ତ, କପିଳ, ଭାନୁ, ଇଚ୍ଛାଦାତା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ କରିଥିବା, ବିଜୟୀ, ବିସ୍ତୃତ, ଵରଦାନଦାତା ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ସେ ମନ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଜୀବମୂଳ, ଶୀଘ୍ରଗାମୀ, ପ୍ରାଣଧାରୀ, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ଧୂମକେତୁ, ଆଦିଦେବ ଓ ଅଦିତିନନ୍ଦନ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ରବି, ଦକ୍ଷ, ପିତା, ମାତା, ପିତାମହ, ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ପ୍ରଜାଦ୍ୱାର, ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର ଓ ପରମ ସ୍ୱର୍ଗ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ଦେହ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ କରିଥିବା, ଚରାଚରର ଆତ୍ମା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ମୈତ୍ରେୟ ଓ କରୁଣାମୟ। ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏହି ଅଷ୍ଟଶତ ଶୋଭାମୟ ନାମଗୁଡିକୁ କହିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଠ୍ୟ। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦେବ, ପିତୃ, ଯକ୍ଷମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବନ୍ତି, ଅସୁର, ରାତ୍ରିଚର, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସୁନା ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ତେଜମୟ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସନ୍ତାନ, ପତ୍ନୀ, ଧନ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି, ଉତ୍ତମ ସ୍ମୃତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଏ। ଏହିପରେ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ହଟାଇ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ଦେବ, ତ୍ରିପୁରାରି, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଉମାପତି, ରୁଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ପ୍ୃଥିବୀରେ ହେଉଥିବା ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଥମେ ବିଧ୍ଵଂସ କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇ ଉପରେ କୈଳାସକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି ବରଦାତା, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ପିଣାକଧାରୀ, ଭଗବାନ ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ନାଶକ ମହାଦେବ। ସେ ଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ହୋଇ, ସେଇ ଅକାଳ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ ରହି, ମହାମୁନି ମାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଭବ ଦେବ କାହିଁକି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୂଷିତ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଧ୍ଵଂସ କଲେ? ଏହାର କାରଣ କେବଳ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ବୋଲି ଆମେ ଭାବୁଛୁ। ଆମର ଜିଜ୍ଞାସା ବଡ଼—ଦୟାକରି ଏହି କାହାଣୀ କୁହନ୍ତୁ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଆଠିଜଣୀ ଝିଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱାମୀମାନେ ସହିତ ଘରକୁ ଆଣାଯାଇ, ପିତା ତାଙ୍କୁ ଘରେ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଝିଅ ସତୀ, ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ମହିଳା। ଦକ୍ଷ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅସୁମ୍ମାନ କରି, ନିଜ ଝିଅକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେନି; ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତ୍ରୟମ୍ବକ ନିଜ ତେଜ ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ଏହା ଜାଣି, ସତୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ନିମନ୍ତ୍ରଣ ନ ମିଳିଲେ ବି ସତୀ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସତୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି ସତୀ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ମୁଁ ଛୋଟମାନେଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ମୋତେ କାହିଁକି ଆପଣ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି? ଏହା ଅପମାନଜନକ ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ। ମୁଁ ବଡ଼ ଓ ଗୌରବମୟ; ଆପଣ ମୋତେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷ ରାଗାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ମୋର ଝିଅମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜ୍ୟ, ମୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବମୟ। ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିୟମ ଅନୁସରୀ, ମହାଯୋଗୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଗୁଣବାନ, ପ୍ରଶଂସାନୀୟ—ସମସ୍ତେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଛାଡ଼ି। ବଶିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଭୃଗୁ, ମରୀଚି—ଏହିମାନେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜାମାତା। ଶର୍ବ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି; ଏହିଯୋଗୁଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ—ଭବ ମୋ ପ୍ରତିକୂଳ। ଏପରି କହି, ଦକ୍ଷ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନେ ନିଜକୁ ଶାପ ଦେବା ପାଇଁ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଯେପରିକି ମହାମୁନିମାନେ କହିଥିଲେ। ଏହାରେ ଦେବୀ ସତୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଆପଣ ମୋତେ ଦୋଷ ନ ଥିଲେ ବି ଅପମାନ କଲେ, ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ଏହି ଅପମାନ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ସତୀ ନମ୍ରତା ସହିତ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲେ—ଯାହାର ଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି, ତାହାର ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ନୂତନ ତେଜସ୍ୱୀ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ନେବି ଓ ପୁଣି ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେବି। ସେଠାରେ ବସି, ଦେବୀ କ୍ରୋଧରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଅନ୍ତର୍ଅଗ୍ନିରେ ଧ୍ୟାନ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ପରେ, ବାୟୁରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ହୋଇ, ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଭସ୍ମ ହେଲା।