ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ, "ତଥା ହେଉ," ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ସେ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାକୁ ତାପ, ବର୍ଷା ଓ ଶୀତ ଦେବାର ଦାତା ଭାବେ ପରିଣତ ହେଲେ। ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଅନୁସରଣକାରୀ ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ, ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ବିହୀନ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପାପରେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ଅର୍କ ଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସମସ୍ତ ପାପ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବେଦ, ବା ବହୁଦାନ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ନମସ୍କାର କରିବାର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ସମାନ ହେବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୀର୍ଥ; ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜିନିଷରେ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜିନିଷରେ ସେ ସର୍ବପବିତ୍ର। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏଠି ଅଷ୍ଟଶତ ନାମ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ଆମେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲୁ।" ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏବେ ମୋଠାରୁ ଏହି ଏକଶଅଠ ଗୁପ୍ତ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାୟକ ନାମ ଶୁଣ।" "ଓଁ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆର୍ୟମାନ, ଭଗ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପୂଷା, ଅର୍କ, ସବିତା, ରବି, ଗଭସ୍ତିମାନ, ଅଜ, କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ, ଧାତା, ପ୍ରଭାକର। ସେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ପରମ ଗତି, ସୋମ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର, ବୁଧ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଶୁଭ୍ର, ସୌରି, ଶନେଶ୍ଚର, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ସ୍କନ୍ଦ, ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ଯମ। ସେ ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠରାଗ୍ନି, ହୱିଁ ଦେଇ ଜଳାଯାଉଥିବା ଅଗ୍ନି, ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ନାଥ, ଧର୍ମର ଧ୍ୱଜ, ବେଦର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବେଦର ଅଙ୍ଗ, ବେଦର ଯାନ।" "ସେ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି; ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଶରଣ; କାଳ, କଷ୍ଠ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ରାତି, ପ୍ରହର, ତ୍ରୁଟି ଇତ୍ୟାଦି ସମୟର ବିଭାଗ। ସେ ବର୍ଷର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ ଗଛ, କାଳଚକ୍ର, ଅଗ୍ନି, ନିତ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯୋଗୀ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ପୁରାତନ। ସେ କାଳର ନିରୀକ୍ଷକ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନିରୀକ୍ଷକ, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅନ୍ଧକାରର ନାଶକ, ବରୁଣ, ସମୁଦ୍ର, ଅଂଶ, ମେଘ, ପ୍ରାଣଦାତା, ଶତ୍ରୁନାଶକ।" "ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଧାର, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତର ମୂଳ, ଲୋଭ ରହିତ। ସେ ଅନନ୍ତ, କପିଲ, ଭାନୁ, ଅଭିଷ୍ଟଦାତା, ସର୍ବଦିଗମୁଖୀ, ବିଜୟୀ, ବିଶାଳ, ଵରଦାନଦାତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।" "ସେ ମନ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୂଳ, ଶୀଘ୍ରଗାମୀ, ଶ୍ୱାସର ଧାରକ, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ, ଧୂମକେତୁ, ଆଦିଦେବ, ଅଦିତିନନ୍ଦନ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପର, ରବି, ଦକ୍ଷ, ପିତା, ମାତା, ପିତାମହ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର, ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାର, ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାର, ପରମ ସ୍ୱର୍ଗ।" "ସେ ଦେହକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ସର୍ବଦିଗମୁଖୀ, ଚର ଅଚରର ଆତ୍ମା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ମୈତ୍ରେୟ, ଦୟାମୟ। ଏହିପରି ଅଠଶଅ ଶୁଭ୍ର ନାମ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କହିଲି।" "ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଦେବ, ପିତୃ, ଯକ୍ଷମାନେ ସେବା କରୁଥିବା, ଅସୁର, ନିଶାଚର, ସିଦ୍ଧମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।" "ଯେଉଁଠି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦିନେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁତ୍ର, ଜନାନୀ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଏହି ହିମ୍ସା ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ମନୋବଞ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।" ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ପରେ, ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଯିଏ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତ୍ରିପୁରାରି, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଉମା ପ୍ରିୟ, ରୁଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ସେ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଵିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ପୃଥିବୀରେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଯାହା ଶ୍ରୀମୟ, ରତ୍ନମୟ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦେବଲୋକର ବାସିନ୍ଦା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇ, କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେଠି ଦୟାମୟ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଧ୍ୱଜ, ପିଣାକଧାରୀ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗକାରୀ ମହାଦେବ ବସିଥିଲେ। ଚର୍ମ ପରିଧାନ କରିଥିବା, ବୃଷଧ୍ୱଜ ହର, ସେ ଅକାଳ ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ଆମ୍ବ ଗଛ ତଳେ, ମହାମୁନି, ଭଗବାନ୍ ହର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଘଟଣା କାହିଁକି ଘଟିଲା, କାହିଁକି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଭବ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ? ଆମେ ଏହାକୁ ସାଧାରଣ କାରଣ ଭାବେ ଦେଖୁନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ, ଆମର ଉତ୍ସୁକତା ବହୁତ; ଦୟାକରି ଏହାର କାରଣ କହନ୍ତୁ। ଡକ୍ଷଙ୍କ ଆଠ ଝିଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ସହିତ ଘରୁ ଆଣାଯାଇ, ପିତା ତାଙ୍କୁ ଘରେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସମ୍ମାନିତ ହେବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ଝିଅ ସତୀ, ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ଡକ୍ଷ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖି, ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ନାହିଁ; ସେ ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କୌଣସି ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଝିଅର ପତି ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ତେଜରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ଏହା ଜାଣି ସତୀ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।