ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥିର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନିବାସସ୍ଥଳ, ଯାହାଙ୍କୁ ସୂର୍ୟଙ୍କ କିରଣ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ପଡ଼ିଗଲା। ହଜାର ହଜାର ମହାମେଘ, ବାୟୁର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପାତିତ ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଚାରିପଟି ଛିଟିଗଲା। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ପାତାଳ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ବିମୂଢ଼ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକ ଉତ୍ପାତରେ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ଦେଖି, ଦେବୃଷି, ଦେବତାଗଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ତେଜୋମୟ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତିନି ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଆପଣ ଉଷ୍ଣତା ଓ ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା ସୂର୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ।" ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିମା ତିଆରି ହେଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଶଂସା କଲେ: "ବିଜୟ ହେଉ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ! ବିଜୟ ହେଉ, ହେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ!" ତାପରେ ସପ୍ତ ଋଷି, ବିଶେଷକରି ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ବେଦମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଆପଣ, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରମ ଉପାସ୍ୟ।" "ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ କର୍ମର ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ମୁକ୍ତିପଥ; ହେ ଦେବଦେବ, ଆମ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ।" ଦୁଇ ପାଏଁ ଚାଲୁଥିବା ଓ ଚାରି ପାଏଁ ଚାଲୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି କାମନା କଲେ; ଏହାପରେ ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନେ— ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମନ ଓ କାନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ କହିଲେ: "ଆପଣଙ୍କ ତେଜସ୍ ସୃଷ୍ଟିକୃତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ସହ୍ୟ ହେଉ।" ତାପରେ ହାହା, ହୂହୂ, ନାରଦ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ— ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତରେ ନିପୁଣ, ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ତିନି ସ୍ୱର—ଷଡ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାରରେ ଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଳ, ଲୟ ଓ ସମନ୍ୱୟରେ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଘୃତାଚୀ, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା— ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା ଓ ରମ୍ଭା, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସାମ୍ନାରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଅନେକ ଭାବ, ରସ ଓ ଲାସ୍ୟ ଦେଖାଇ, ଗୀତ ଗାଇଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବୀଣା, ବାଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ପଟହ, ଅନକ ଓ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି, ଶଂଖ ଶତାଧିକ ଓ ସହସ୍ରାଧିକ ଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗାଇ ଓ ନାଚି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ଚାରିପଟି କୋଳାହଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହିପରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ହାତ ଜୋଡ଼ି, ଶରୀର ନମାଇ, ସହସ୍ରକିରଣ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାତ୍ର ହେବା ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦୀର୍ଘେ ଦୀର୍ଘେ ସୂର୍ୟଙ୍କ ତେଜ ହ୍ରାସ କରିଲେ। ଏବଂ ପ୍ରତିମା ଯେତେବେଳେ ଜଂଘା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କୌଶଳରେ ତିଆରି, ସୂର୍ୟ ଏହି ପ୍ରତିମାକୁ ମଞ୍ଜୁର କଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ଅବତରିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ତେଜସ୍ ବିନାଶରେ ଆକୃତି କ୍ଷୟ ହେଲାନାହିଁ; ବରଂ ଆଗରୁ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ ରୂପ ଦେଖାଦେଲା। ଏପରି ଭାବେ, ଶୀତ, ଜଳ, ତାପ ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା, ହର, କମଳା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କ୍ରମରେ, ଉପରେ ଲିଖିତ ଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷରେ ଦିବାଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବକାଳୀନ ଘଟଣା ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରମ ରୂପ ମୁଁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲି। ପୁନର୍ବାର ଋଷିମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ସୂର୍ୟ ସଂପୃକ୍ତ ଏହି କଥା ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଚରିତ୍ର ଶୁଣି ଆମେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ କ’ଉଛି, ଏହି କଥା ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ, ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତକୁ ଚାଳନା କଲା; ତାପରେ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସପ୍ତ ଲୋକ, ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବସିଥିଲୁ; ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁହଁ ଲୁଚାଇ, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲୁ। ସେତେବେଳେ ଏକ ବିଶାଳ ତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ; ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେଇ ସବିତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲୁ। ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଜାଣି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଆମେ ଦେବୀୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲୁ। "ଆପଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ ଆପଣ ପ୍ରଭୁ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେବଦେବ ସୂର୍ୟ।" "ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣ—ଦେବ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଋଷି, କିନ୍ନର, ସିଦ୍ଧ, ସର୍ପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାଦେବ, ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଜାପତି; ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ସୋମ, ବିବସ୍ବାନ୍, ଓ ବରୁଣ ମଧ୍ୟ।" "ଆପଣ କାଳ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ, ପାଳକ ଓ ସ୍ୱାମୀ; ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ବିଜୁଳି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଆପଣଙ୍କ।" "ଆପଣ ସଂହାର ଓ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଶାଶ୍ୱତ; ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ପରେ ଶିବ।" "ଶିବଙ୍କ ପରେ ଆପଣ ଏକା, ପରମେଶ୍ୱର; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ, ପାଏଁ, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ।