ସଞ୍ଜ୍ଞା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶାପରୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏହି କଥା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପିତାଉଁ ଉପରେ ଗଲେ। ପିତାଉଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରୋଷରେ ଜଳିଉଥିବା ଦେଖି, ଶାନ୍ତିକର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ତୁମର ଅତିରିକ୍ତ ତେଜରେ ଏହି ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ; ଏହାକୁ ସହିପାରିନଥିବା ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅତିତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛି। ଆଜି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ, ତୁମର ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ତୁମର ରୂପ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।" ପିତାଉଁ କହିଲେ, "ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛି, ତୁମର ତେଜକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ; ଆଜି, ଦିନର ନାଥ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ରମ୍ୟ ରୂପ ତିଆରି କରିବି।" ସୂର୍ଯ୍ୟ 'ତଥା' କହି, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଦୟା କରିଲେ; ତାପରେ, ବିବସ୍ବତଙ୍କ ରୂପ ଅଧିକ ସୁସ୍ଥିର ହେଲା। ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ବିବସ୍ବତଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତେଜକୁ ଘୁରାଇ ଶାନ୍ତ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ତେଜର ଘୁରାଣିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା—ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ ଉପରେ ଉଠିଗଲା। ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ତାରା ତଳକୁ ପଡ଼ି, ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପାତ ହେଲା, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭାଗିଗଲା, ଶିଖର ଓ ମୂଳ ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଆଧାର, ଯାହା କି ରେଖାରେ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲା। ହଜାର ହଜାର ବଡ଼ ମେଘ, ଘୁରାଣିର ଚାପରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଇ, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଗଲା। ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ପାତାଳ ଏହି ତେଜର ଘୁରାଣିରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା। ତିନି ଜଗତର ଏହି ଉତ୍ପାତ ଦେଖି, ଦେବତା, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—“ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କର ଆଦି ଦେବ, ଜଗତର ଉତ୍ତମ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟରେ ତୁମେ ତିନି ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।" “ଜଗତର ନାଥ, ଉଷ୍ଣତା ଓ ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମର କ୍ଷେମ ହେଉ।" ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ବିଜୟ ହେଉ, ଜଗତର ନାଥ! ବିଜୟ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ!" ସପ୍ତ ଋଷି, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ରି ନେତୃତ୍ୱରେ, ବିଭିନ୍ନ ଷ୍ଟୁତି, ଶୁଭ ଶବ୍ଦ, ବେଦର ମୁଖ୍ୟ ଘୋଷା ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଭାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ମୁକ୍ତି ଚାହାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ମୋକ୍ଷ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବିଷୟ।" “କର୍ମ ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାଇଁ ତୁମେ ପଥ; ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ। ଆମ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଜଗତର ନାଥ।" “ଦୁଇ ପା ଚାଲୁଥିବା ଆମ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ, ଚାରି ପା ଚାଲୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହେଉ।” ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗମାନେ ହାତ ଜୋଡି, ମୁଣ୍ଡ ବଂଦ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲେ—“ତୁମର ତେଜ ତୁମ ଉତ୍ପାଦିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସହିଯୋଗ୍ୟ ହେଉ।” ହାହା, ହୂହୂ, ନାରଦ, ତୁମ୍ବୁରୁ—ଗନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରବୀଣ—ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତିନି ଧ୍ୱନି—ଷଡ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ, ଗାନ୍ଧାରରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ରାଗ, ତାଳ, ମିଶ୍ରଣରେ, ଶ୍ରୁତିମଧୁର ଗୀତ ଗାଇ, ବିଶ୍ୱାଚୀ, ଘୃତାଚୀ, ଉର୍ବଶୀ, ତିଲୋତ୍ତମା, ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ରମ୍ଭା—ଅପ୍ସରାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ବହୁ ଭାବ, ରସ, ଲାସ୍ୟ ଦେଖାଇ ଗାଇଲେ; ବୀଣା, ବାଁଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦବାଦ୍ୟ ଚାଲିଗଲା। ଢ଼ୋଲ, ଝଂଜ, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଟହ, ଅନକ, ଦିବ୍ୟ ଢ଼ୋଲ, ଶଂଖ, ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଶବ୍ଦ ହେଲା। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗାଇ ଓ ନୃତ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦବାଦ୍ୟର ଦ୍ୱନିରେ ଜଗତ ଉତ୍ପାତରେ ଭରିଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ହାତ ଜୋଡି, ଶରୀର ଭାଙ୍ଗି, ହଜାର ରେଖାର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହି ଉତ୍ପାତରେ, ଦେବମାନେ ଏକଠା ହେଇ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଚୁଆଁଚୁଆଁ ତେଜକୁ କମାଇଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିପୁଣ ଭାବେ ନିମିତ୍ତ ରୂପ ଗୋଡ଼ ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ରୂପକୁ ଅନୁମୋଦନ କଲେନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ତଳକୁ ଆଣାଗଲା। କିନ୍ତୁ ତେଜ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପ କମିଲାନାହିଁ; ଉତ୍ତମ ରୂପରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଏକ ରୂପ ଚମକିଲା। ଏଭଳି, ଶୀତ, ଜଳ, ତାପ, କାଳ ଦ୍ୱାରା, ହର, କମଳା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ, ଉପରୋକ୍ତ ଅଙ୍କନ ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଦିନାଲୋକରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମର କଥା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ରୂପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏହା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ପୁନି କହିଲେ—“ଆଉ ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂପର୍କିତ ଏହି କଥା କହ; ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ଆମେ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ଏହି ତେଜୋମୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଗ୍ନିସମ ଦୀପ୍ତି ଅଟୁଟ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ କଣ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହେଲା, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ହରାଇଗଲା, ତା'ପରେ, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ, ପ୍ରଥମେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତା'ଠାରୁ ଅହଂକାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତକୁ ଚଳାଇଲା; ପରେ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତା'ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ସପ୍ତ ଲୋକ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଏବଂ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀ ତିଆରି ହେଲା।