ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଅଦିତିଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଦୃଢ଼ତା ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ। ସଦା ଉପବାସୀ ଅଦିତି, ରାଗରେ ନିଜ ପତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଏହି ଡିଂଗାକୁ ମୃତ କିଏ କହୁଛ? ଦେଖ, ଏହି ଡିଂଗା ଏଠାରେ ଅଛି, ଏହା ମୃତ ନୁହେଁ; ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇବେ।” ଏପରେ ଅଦିତି, କଶ୍ୟପଙ୍କର କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଏହି ଡିଂଗାରୁ ଏମ୍ବ୍ରିଓକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯାହା ଦୀପ୍ତିରେ ଦେଉଳ ହେଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ଏମ୍ବ୍ରିଓକୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀ କଶ୍ୟପ ଭକ୍ତିଭାବରେ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରାଚୀନ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍ତୁତି ସମୟରେ, ସେ ଡିଂଗାରୁ ନିକଟେ ଆସିଲେ, ପ୍ରକାଶମାନ ହୋଇ ଗୋଲାପ ଫୁଲର ପତ୍ର ପରି ଦେଖାଗଲେ, ତାଙ୍କର ଚମକ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ପ୍ରଭାମୟ କରିଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେହବିହୀନ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠର ଶବ୍ଦ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା: “ଏହି ଡିଂଗାକୁ ତୁମେ ମୃତ କହିଛ; ତେଣୁ ଅଦିତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମିତ ଏହି ପୁଅ ମାର୍ତଣ୍ଡ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଲା: “ସେ ଅସୁରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ହରିନେଇଥିବା ଶତ୍ରୁ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବେ।” ଏହା ଶୁଣି ଦାନବମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ହରାଇ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୈତ୍ୟମାନେକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିଲେ। ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ; ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଦେଉଳ ହେଉଥିଲା, ଏହା ଦେଖୁଥିଲେ ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୀ ମାର୍ତଣ୍ଡ। ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇ ମହା ଅସୁରମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେମାନେ ମାର୍ତଣ୍ଡ ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏହିପରି ସେମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୀ ମାର୍ତଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦିଗ୍ବାସୀ ଅଧିକାର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଉପରେ ଓ ତଳେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଗୁଛ ପରି କିରଣରେ ଘିରି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଏଉଁଠି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା, ଆଗ୍ନିପିଞ୍ଜ ପରି ଚମକିଥିଲେ। ଏଉଁଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: “ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ପରେ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ କଦମ୍ବ ଗୋଲା ଆକୃତିରେ ଉପଲବ୍ଧ କଲେ? ଏହା କହ, ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ।” ତ୍ୱଷ୍ଟାର ନିଜ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞାକୁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଓ ନମସ୍କାର କରି। ଗୋପତି ବିବସ୍ୱତ ସଂଜ୍ଞାରେ ତିନି ପିଲା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ: ଦୁଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଓ ଏକ କନ୍ୟା, ଯାହା ଯମୁନା। ମାର୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ୱତଙ୍କର ଦୀପ୍ତି ଏତେ ବେଶି ଥିଲା ଯେ, ସେ ତିନି ଜଗତ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମତା ଦହିଦେଲେ। ବିବସ୍ୱତଙ୍କର ଏହି ଗୋଲା ଆକୃତି ଦେଖି ସଂଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ଅତିକ୍ରୱ ଆଲୋକ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜ ଛାୟାକୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏବେ ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୁହ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ଶୁଭେ।” ସଂଜ୍ଞା ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟାକୁ ନିଜ ପିଲା ଭାବିବାକୁ କହିଲେ; ଏହି କଥା କେବେ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ କହିବା ନାହିଁ। ଛାୟା ସଂଜ୍ଞାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ନିକଟେ ଗଲେ; ଦିବ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସଂଜ୍ଞା ଭାବି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ସେ ଛାୟାରେ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏକ କନ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞା ଏହି ପିଲାମାନେକୁ ପୃଥିବୀରେ ରଖିଦେଲେ। ସଂଜ୍ଞା ଆଗର ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ଯେପରି ମମତା ଦେଖାଇଥିଲେ, ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ସେ ତାହା ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ; ମନୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟକୁ ଖ୍ଷମା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ଖ୍ଷମା କଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅନ୍ୟାୟ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭରେ ଯମ, ତାଙ୍କ ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ; ଦୂଃଖ, ରୋଷ ଓ ଶିଶୁମତିରେ, ଦୈବ ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟରେ, ସେ ମାତାଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଭୟ ଦେଲେ, ତଥାପି ଦେହକୁ ଛୁଇଲେ ନାହିଁ। ମାତା କହିଲେ: “ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠା ମାତାକୁ ପାଦ ଦେଇ ଭୟ ଦେଲା; ତେଣୁ ତୁମର ଏହି ପାଦ ପଡ଼ିଯିବ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।” ଯମ ଏହି ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କଥା ନିଜ ପିତା ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ଯମ କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଆମ ମାତା ଆମେ ଦୁଇ ଭାଇ-ବନ୍ଦୁଙ୍କୁ ସମାନ ମମତା ଦେଉନାହିଁ; ବଡ଼ ପିଲାକୁ ଛାଡ଼ି, ଛୋଟ ପିଲାକୁ ଅଧିକ ଭଲ ପାଇବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅପରାଧ କେବଳ ପାଦ ଉଠାଇଛି, ଦେହକୁ ଛୁଇନାହିଁ; ଶିଶୁମତି କିମ୍ବା ଭ୍ରମରେ, ଏହି ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ। ପିତା, ମୁଁ ମାତାଙ୍କ ରୋଷରେ ଶାପିତ ହୋଇଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ମାତା ଭାବିବା ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆଜି ମୋ ପାଦ ଶାପରେ ପଡ଼ିନାହିଁ; ଏହି ବିଷୟକୁ ବିଚାର କରନ୍ତୁ, ଭୂମିର ରକ୍ଷକ।” ମନୁ କହିଲେ: “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ରୋଷ ପାଇଁ କିଛି ବଡ଼ କାରଣ ଅଛି, ଯାହା ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଷ ଆସିଲା। ମାତାଙ୍କ ଶାପ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାପର ରୋକା ନାହିଁ। ମାତାଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ମିଥ୍ୟା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତଥାପି ପୁଅ ପାଇଁ ମମତାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେବି। କୀଟମାନେ ମାଂସକୁ ଭକ୍ଷି କରି ପୃଥିବୀକୁ ଯିବେ; ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ, ତୁମେ ରକ୍ଷିତ ହେବୁ।” ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାୟାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମର ସମାନ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଏକ ପିଲାକୁ ଅଧିକ ମମତା ଦେଉଛ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ମାତା ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ଆସିଛି। ଗୁଣ ନଥିବା ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାତା କେବେ ଶାପ ଦେଇନାହିଁ।” ଏହିପରି ଦୀପ୍ତିମୟ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଅଦିତି, କଶ୍ୟପ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ସଂଜ୍ଞା, ଛାୟା, ବିବସ୍ୱତ, ମନୁ, ଯମ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେର ଜୀବନ ଓ ଦୈବ ଘଟଣାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ତର-ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଦୈବ ବିଧିର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଉଜାଗର କରେ।