ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବମାତା ଅଦିତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କରନ୍ତୁ! ମୋର ପୁଅମାନେ ତିନି ଲୋକ ହରାଇଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦଳି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି କ୍ଷତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ହେ ଗୋପତି, ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରେ ମୋର ପୁଅମାନଙ୍କର ଭାଇ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯାହାକି ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତୁ।" "ଏପରି ହେଲେ, ମୋର ପୁଅମାନେ ପୁନିଥରେ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ହେବେ। ହେ ସୂର୍ୟଦେବ, ଆପଣ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି କାମ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।" ଏପରେ, ଭଗ୍ୟବାନ୍ ସୂର୍ୟ ଅଦିତିଙ୍କ ନମ୍ର ଅର୍ପଣା ଶୁଣି, ଦୟାର ହାସି ସହିତ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋର ହଜାରମା ଅଂଶରୁ ଏକ ଅଂଶ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଏହି ଭାବେ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ରୁତ ନାଶ ପାଇବେ।" ଏପରି କହି, ସୂର୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଅଦିତି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଫଳ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ 'ସୁଷୁମ୍ନା' ନାମକ ଏକ କିରଣ ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା। ସୂର୍ୟ ଦେବ ଦେବମାତା ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବାସ କଲେ। ଅଦିତି ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଓ କଠିନ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତାନକୁ ଧାରଣ କରୁଛି।" ଏହି ସମୟରେ କଶ୍ୟପ ମୁନି କିଛି କ୍ରୋଧ ସହିତ କହିଲେ। ଅଦିତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "କାହିଁକି ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ମୃତ କୁହୁଛ? ଏଠି ଅଣ୍ଡ ଅଛି, ଏହା ମୃତ ନୁହେଁ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର।" ଏହିପରି କହି, ଦେବୀ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଗର୍ଭରୁ ଦିବ୍ୟ ତେଜର ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅଣ୍ଡ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ୟଙ୍କ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲା। କଶ୍ୟପ ମୁନି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିର ନମାଇ, ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେଉଁଠିଁ ଏକ ଦିଗ୍ବଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାସ୍କର୍ୟ ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ ଚାରିଦିଗ୍ ଆଲୋକିତ କରିଦେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେହହୀନ ଧ୍ୱନି, ବର୍ଷାମେଘର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲା, "ହେ କଶ୍ୟପ, ତୁମେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ମୃତ କୁହିଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମ ପୁଅ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ହରିଥିବା ଅସୁରମାନେ ନାଶ କରିବେ।" ଏହି ବାଣୀ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହରାଇ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୈତ୍ୟମାନୋକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିଲେ। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷାରେ ସାରା ପୃଥିବୀ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଏହା ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମହାଦାନବମାନେ ତାପି ରାଖ ହେଇଗଲେ। ସେପରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେମାନେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ପୁନିଥରେ ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ଫେରେ ପାଇଲେ। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଉପରେ ଓ ତଳେ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ଗୁଛ ଭଳି କିରଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇନଥିଲା। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, "କିପରି ସୂର୍ୟ ପରେ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର, କଦମ୍ବ ଗୋଲା ଭଳି ରୂପ ପାଇଥିଲେ?" ତ୍ୱଷ୍ଟା ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସୂର୍ୟଦେବ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ତିନି ସନ୍ତାନ ଦେଲେ—ଦୁଇଜଣ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଓ ଏକ କନ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଯମୁନା। ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ତେଜ ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲା ଯେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ତାପି ଦେଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କର ଏହି ତିବ୍ର ତେଜ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଛାୟାକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଏଠି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୁହ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ମୋର ଭାବିବା। ଏହି କଥା ସୂର୍ୟଙ୍କୁ କେବେ କହିବ ନାହିଁ।" ଛାୟା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ବାପାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏଠି ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ବାରମ୍ବାର ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ କହିଲେ, ତେବେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ଏଠି ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଠି ସମୟରେ ଛାୟା ତାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୂର୍ୟଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଭାବି ବିବାହ କଲେ। ସେମାନେ ଏକାଧିକ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ସେମାନଙ୍କୁ ମାନବ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଯେପରି ମମତା ଦେଇଥିଲେ, ପରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସେଉଁପରି ଦେଲେ ନାହିଁ। ମନୁ ଏହାକୁ ମାନିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମ ମାନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମାତା ଓ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ଯମ ରୋଷରେ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବରେ ତାଙ୍କ ମାକୁ ପାଦ ଦେଇ ଧମକ ଦେଲେ, ମାତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଛୁଇଁଲେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କ ମାତା କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ଜନନୀକୁ ପାଦ ଦେଇ ଧମକ ଦେଲ, ତେଣୁ ତୁମ ପାଦ ଅବଶ୍ୟ ଖସିପଡ଼ିବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏହି ଶାପ ଶୁଣି ଯମ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କ ବାପା ମନୁଙ୍କୁ କହିଲେ।