ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଦେବମାତା ଅଦିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ସେ ଆଠ ମାସ ଧରି ଜଳର ସାର ଅବଶୋଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତୀବ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ । ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ସହିତ ଏକତା ହୋଇଥିବା, ଗୁଣମୟ ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ଯେଉଁ ରୂପ ରିଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ଏଇ ତିନି ବେଦର ଏକତ୍ୱରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ମୁଁ ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ତେଜକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯେଉଁଠାରୁ ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯାହାର ରୂପ ସବୁଠାରୁ ଉପରେ, ଓଁ ଧ୍ୱନିରେ ଉଚ୍ଚରିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ । ଏଭଳି, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଏହି ଦେବୀ ଦିନ ରାତି ଉପବାସ ରହି ବିବସ୍ବତ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କରୁଥିଲେ । ବହୁ ଦିନ ପରେ, ତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷ କନ୍ୟା ଅଦିତିଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଦେବୀ ଏକ ଭୟଙ୍କର ତେଜର ଦେଖିଲେ—ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଲାରେ ତିବ୍ର, ଚକ୍ଷୁରେ ପଡିବା ଦୁର୍ଲଭ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ଓ ଗୋବିନ୍ଦ, ଜଗତର ମୂଳ, କୃପା କରନ୍ତୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ମୋତେ କୃପା କରି ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଉପାସକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ—ମୋର ପୁଅମାନେ ରକ୍ଷିତ ହେଉନ୍ତୁ ।" ତାହା ପରେ, ସେହି ତେଜରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଗଳିଥିବା ତାମ୍ବାର ପରି ଦିଶୁଥିଲା । ତେଁ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେନି—"ମୋ ଠାରୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ, ଯାହା ତୁମ ଇଚ୍ଛା ।" ଦେବୀ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଓ ଦୁଇ ଘୁଁଡ଼ି ମାଟିକୁ ଛୁଇଁ ଅନୁଗ୍ରହ ମାଗିଲେ—"ଦେବ, ଦୟା କରନ୍ତୁ! ମୋର ପୁଅମାନେ ତିନି ଲୋକ ହରାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବଳିହାରା ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଦଖଳ କରିଛନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ, ଗୋବିନ୍ଦ, ଆପଣ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଭାବେ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତୁ । ଯେପରି ମୋର ପୁଅମାନେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ପାଇପାରିବେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବେ । ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଆପଣ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଦୁଃଖ ହରଣ କରିଥିବା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତୁ ।" ତେଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୟାର ହାସି ସହିତ ନମିଥିବା ଅଦିତିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ଏକ ହଜାର ଅଂଶରୁ ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଏବଂ ଶୀଘ୍ରେ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି ।" ଏପରି କହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଅଦିତି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବାରୁ ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ "ସୁଷୁମ୍ନା" ନାମକ ଏକ କିରଣ ଅଦିତି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବାସ କଲେ; ଅଦିତି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଠିନ ବ୍ରତ କଲେ । ଶୁଦ୍ଧତା ସହିତ ସେ ଦିବ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ, କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁକୁ ଧାରଣ କରୁଛି ।" ଏହି ସମୟରେ କଶ୍ୟପ ଅଳ୍ପ କ୍ରୋଧ ସହିତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଅଦିତି, ଯିଏ ସଦା ଉପବାସୀ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, "ଆପଣ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ନଷ୍ଟ କହୁଛନ୍ତି କାହିଁକି? ଏହି ଅଣ୍ଡ ଏଠାରେ ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ତ କେବଳ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିବ ।" ଏପରି କହି ଦେବୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ତେଜୋମୟ ଗର୍ଭକୁ ବାହାର କଲେ । ସେ ଗର୍ଭ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖି, କଶ୍ୟପ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ । ସେହି ସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପତ୍ର ପରି ଚମକୁଥିବା ପୁଅ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ସବୁ ଦିଗରେ ବିକିରଣ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଦେହହୀନ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲା—"ମୁନି, ତୁମେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ନଷ୍ଟ କହିଛ; ତେଣୁ ଅଦିତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ପୁଅ ମର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ ।" "ସେ ତୁମର ଶତ୍ରୁ ଦାନବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଦଖଳ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବେ ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେବତାମାନେ ଶୁଣିଲେ । ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ବଳ ହରାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ; ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲେ; ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠିଲା, ଏହି ସବୁକୁ ମର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଦେଖୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ତେଜରେ ମହା ଅସୁରମାନେ ଖାକ ହୋଇଗଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲେ । ସେମାନେ ମର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଓ ଅଦିତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ; ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଅଧିକାର ଓ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ପୁନି ପାଇଲେ । ମର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଧିକାର ନେଇଲେ; ତଳ ଓ ଉପର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଗୁଛର ପରି କିରଣରେ ଘିରି, ଅଗ୍ନିର ତୁଳ୍ୟ ଦେହ ତେଜରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶୁଥିଲେ । ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ କେମିତି ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର, କଦମ୍ବ ଗୋଲାକାର ଦେହ ଲାଗିଥିଲେ? ଏହା କହ, ଜଗନ୍ନାଥ ।" ତ୍ୱଷ୍ଟା ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞାକୁ ବିବସ୍ବତ୍କୁ ଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଓ ନମସ୍କାର କରି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ସଞ୍ଜ୍ଞାରେ ତିନି ଶିଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଦୁଇ ଜଣ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ଓ ଏକ ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟା ଯମୁନା । ମର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ବତ୍ଙ୍କର ତେଜ ଏତେ ତୀବ୍ର ଥିଲା ଯେ ସେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଦହି ଦେଲେ । ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏହି କଦମ୍ବ ଗୋଲାକାର ତୀବ୍ର ତେଜ ଦେଖି ପାରିଲେନି; ତେଁ ନିଜ ଛାୟାକୁ କହିଲେ— "ମୁଁ ମୋ ବାପାଘରକୁ ଯିବି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୁହ, ମୋ ଆଦେଶରେ, ଶୁଭେ । ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଏହି ଶୁଭ୍ର କନ୍ୟାକୁ ମୋର ବୋଲି ମନେ କରିବା; ଏହି କଥା କେବେ ଭଗବାନ୍କୁ ଖୋଲିବା ନାହିଁ ।