ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ, ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକୁ ହସ୍ତରୂପେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ଏକୋଇଶଟି ନାମ ରବିଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ସ୍ତୋତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ଶରୀରୀକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଧନ, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତି ଦାତା, ସମସ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କର ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯେଉଁ ଜଣେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ମନ, ବାଚା, କାୟା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ମାନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ, ହୋମ, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା, ଧୂପ ମାନ୍ତ୍ର, ଆର୍ଘ୍ୟ ମାନ୍ତ୍ର, ହବିଷ୍ୟ ମାନ୍ତ୍ର—ସମସ୍ତେ ଏହିପରି ଫଳଦାୟକ। ଭୋଜନ ଦାନ, ଦାନ, ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା—ଏହି ମହାମାନ୍ତ୍ର ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ ଓ ମଙ୍ଗଳ କରେ। ଏହିଅର୍ଥରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ତୁତି କର। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ, ଯିଏ ଗୁଣହୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ, ଯାହାକୁ ଆପଣ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ସେ ପୁନି ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ଶୁଣିଛୁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶ୍ମି, ତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭା କିପରି ଜଣେ ଜନନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା? ଏହି ବିଷୟରେ ଆମର ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଥିଲେ—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦାନୁ, ବିନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତେରଟି କନ୍ୟା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଅଦିତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକର ଶାସକ। ଦିତି ଓ ଦାନୁ ଦୁଷ୍ଟ, ଦମ୍ଭୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ବିନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଚର ଅଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହିପରି, ହେ ମୁନି, ସେମାନଙ୍କ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ପୌତ୍ର, ଉତ୍ତରପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ଦେବଗଣ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞ ଭୋଗୀ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଦିତି ଓ ଦାନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଯାଇ ବିରୋଧ କଲେ; ଏହାରେ ଦାନବମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକରୁ ହଟାଇଦେଲେ। ତିନି ଲୋକ ଧ୍ୱଂସ ଦେଖି, ଅଦିତି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ମିଳୁନିବା ଓ ଭୟଙ୍କର ଭୁକ୍ତି ଭୋଗି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ, ସବିତୃଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ନିୟମିତ ଆହାର ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଆକାଶରେ ବିରାଜିତ ତେଜରାଶି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। “ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜର ଧାରକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ ଗୁଣବତୀ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ତେଜଉପାସକଙ୍କର ନାଥ, ତେଜର ଶାଶ୍ୱତ ଆଧାର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଗୋପାଳକ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ଯେଉଁ ତୀବ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଅଷ୍ଟମାସ ଧରି ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷଣ କରିବା ଯେଉଁ ତୀବ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଗୁଣମୟ ରୂପରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏହି ତିନି ବେଦ ଏକତ୍ୱରେ ଯେଉଁ ତୁମେ ଜ୍ୱଳିଉଛ, ତାହାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ତେଜର ଉତ୍ସ, ତିନିପ୍ରକାର ବେଦର ମୂଳ, ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ଯେଉଁ ରୂପ, ତାହାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।” ଏହିପରି, ସେ ଧୃଢ଼ ଚେତନାରେ ଦିନ ରାତି ଉପବାସ କରି, ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଅନେକ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ମହାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷ କନ୍ୟା ଅଦିତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଜଳନ୍ତି ତେଜର ଏକ ବିଶାଳ ପିଞ୍ଜ, ଆଲୋକରେ ଆବୃତ, ପୃଥିବୀରେ ଦଢ଼ିଆ, ଅଗ୍ନିଶିଖା ସମାନ ଜ୍ୱଳିଉଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ଏହା ଦେଖି ସେ ଭୟରେ ଅତିଶୟ ଆକୁଳ ହେଲେ। ସେ ବିନତି କଲେ—“ହେ ଗୋପାଳ, ଜଗତର ମୂଳ, ଦୟା କରନ୍ତୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ—ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଦେଖିବାର ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଭକ୍ତପ୍ରିୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭକ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ—ମୋ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ, ସେଇ ତେଜର ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଗଳିତ ତାମ୍ର ସମାନ ଦିଗ୍ଦଗାଉଥିଲା। ସେ ଦେବୀ, ଯିଏ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—“ମୋଠାରୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ, ଯାହା ତୁମ ଇଚ୍ଛା।” ସେ ମାଥା ନମାଇ, ଦୁଇ ହାତ ଗୋଡ଼ରେ ରଖି, ସମ୍ମୁଖେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ, ଦୟା କରନ୍ତୁ! ମୋ ସନ୍ତାନମାନେ ତିନି ଲୋକ ହରାଇଛନ୍ତି, ଦେବମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଦାନବ ଓ ଦାନବୀମାନେ ଦଳି ନେଇଛନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ, ହେ ଗୋପାଳ, ଦୟା କରନ୍ତୁ: ଆପଣ ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଭାଇ ହୋଇ ଏହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତୁ, ଯାହାରେ ମୋ ସନ୍ତାନମାନେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ହେବାକୁ ପାରନ୍ତି। ଏହି ଅର୍ଥରେ ଆପଣ, ଦୁଃଖ ହରାଇବା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ, ଅନ୍ଧକାର ହରାଇଦେଇଥିବା ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ଅଦିତିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଏକ ହଜାରତମ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ତୁମ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବି।” ଏପରି କହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଅଦିତି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବାରୁ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଲେ। ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହଜାର ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟରୁ “ସୁଷୁମ୍ନା” ନାମକ ଏକ ରଶ୍ମି ଅଦିତିଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ବର୍ଷ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା।