ବିବିଧ ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରେ କେମିତି ଅନେକ ପ୍ରକାର ରେ ଅଭିଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ମହାନ୍ତ ଶ୍ରୁତିରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ। ବିବସ୍ୱାନ୍ ସପ୍ତସପ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଦ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଅଂଶୁମାନ୍ ପଞ୍ଚ ଓ ତିନି ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ପର୍ଜନ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମାନ୍ ମଧ୍ୟ ବିବସ୍ୱାନ୍ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ତ୍ୱଷ୍ଟା ମିତ୍ର ପରି ହଜାର ଏବଂ ଏକଶ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱିଦଳ ସୟ, ଏବଂ ଧାତୃ ଏଗାର ଶତ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ମିତ୍ର ହଜାର ରଶ୍ମି, ପୂଷଣ ନଅଶ ରଶ୍ମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଉତ୍ତରାୟଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶ୍ମି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ପୁନି ରଶ୍ମି କ୍ଷୟ ପାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକର ଏହି ହଜାର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା କୃପା ମିଳେ। ଏପରି ଭାବେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଚବିଶିଟି ନାମ କ୍ରମିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ଏହା ସହିତ ଆଉ ଏକ ହଜାର ନାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପ୍ରଜାପତିଶ୍ୱର, ଏହି ହଜାର ନାମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କେତେ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ମିଳେ? ଏହାର ସାର୍ବଦିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ, ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ହଜାର ନାମର ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ତୋତ୍ର ପଠିବା ଯଥେଷ୍ଟ। ଏହି ଗୁପ୍ତ, ଶୁଭ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଭାସ୍କରଙ୍କ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ଭାସ୍କରଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ନାମଗୁଡ଼ିକ—ବିକର୍ତନ, ବିବସ୍ୱାନ୍, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ରବି, ଲୋକଦୀପକ, ଶ୍ରୀମାନ୍, ଲୋକଚକ୍ଷୁ, ମହାନ୍ ପ୍ରଭୁ। ସେ ଲୋକସାକ୍ଷୀ, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ, ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ, ତାପକ, ଶୁଭ୍ର, ସପ୍ତଘୋଡ଼ାରେ ଅସୀନ। ରଶ୍ମି ହସ୍ତ ସମ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ—ଏହି ଏକୋଇଶିଟି ନାମ ରବିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସ୍ତୋତ୍ର। ସେ ଦେହ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦାତା, ଧନ, ବିରାଟ୍ୟ ଓ ଖ୍ୟାତି ଦାତା, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସ୍ତୋତ୍ରରାଜ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାତଃକାଳ ଓ ସାୟଂକାଳ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ଶୁଚି ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମନ, ବାଣୀ, କାୟା କିମ୍ବା କୌଣସି କର୍ମଯୁକ୍ତ ଦୋଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଏକ ମାତ୍ର ପାଠରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏକ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ, ହୋମ, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା, ଧୂପ ମନ୍ତ୍ର, ଜଳ ଅର୍ପଣ ମନ୍ତ୍ର, ବଳି ମନ୍ତ୍ର—ଏହାର ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଭୋଜନ ଦାନ, ଦାନ, ନମସ୍କାର, ପରିକ୍ରମାରେ ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ, ମଙ୍ଗଳକାମନା ଦାତା। ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଅନୁଗ୍ରହଦାୟକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କର; ସେ ସମସ୍ତ ଇଛାର ଫଳ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବତା, ଗୁଣରହିତ ଓ ନିତ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେ ପୁନି ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହା ତୁମ ଉପଦେଶରୁ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। କିନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଦୀପ୍ତି, ରଶ୍ମି, ମହାପ୍ରଭା କିପରି ଜନନୀ ଗର୍ଭରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ଏହି ନେଇ ଆମର ମନେ ବିଶେଷ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଷଠି ଉତ୍ତମ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦିତି, ଦିତି, ଦାନୁ, ବିନତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ଦକ୍ଷ ଏହି ତେର କନ୍ୟା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଅଦିତି ଦେବତାମାନେ, ତିନି ଲୋକର ଶାସକମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଦିତି ଓ ଦାନୁ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ବିନତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚଳଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ନାତି, ପରମ୍ପରାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅମାନେ, କିଛି ସତ୍ତ୍ୱିକ, କିଛି ରାଜସିକ, କିଛି ତାମସିକ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତା, ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସକମାନେ ତିଆରି କଲେ। ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଭାଗିନୀମାନେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଥିଲେ; ତାପରେ, ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ। ତିନି ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଅଦିତି ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୂକ୍ଷାକ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ। ସବିତୃଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଯମ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ, ନିୟମିତ ଆହାର ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଆକାଶରେ ବିହରଣ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୀପ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: "ଓ ପରମ ଦୀପ୍ତିଧାରୀ, ଅତି ସୁକ୍ଷ୍ମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣମୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିର ଆଧାର, ଦୀପ୍ତିବନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ, ନିତ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଗୋପାଳକ ଭାବେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଅଷ୍ଟମାସ ଧରି ତୁମେ ଯେଉଁ ରୂପେ ଜଳର ରସ ଅବସାନ କର, ସେହି ତୀବ୍ର ରୂପକୁ ନମସ୍କାର। ଅଗ୍ନି-ସୋମ ସଂଯୁକ୍ତ ଗୁଣମୟ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏହି ତ୍ରୟୀବେଦ ଯୋଗରେ ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତି ଉଦ୍ଭାସିତ, ସେହି ରୂପକୁ ନମସ୍କାର। ଓ ନିତ୍ୟ ଦୀପ୍ତି, ତ୍ରୟୀବେଦର ମୂଳ, ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପ, ଓଁକାରରେ ପ୍ରକଟ, ସୁକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ଥୂଳ, ଶୁଦ୍ଧ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏପରି ଭାବେ, ସେ ଦୃଢ଼ ସଂଯମ ଓ ଉପବାସ ରେ ଦିନ ରାତି ଭରି ବିବସ୍ୱାନ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ଅଦିତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଆଲୋକମୟ ପିଂଡ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତୀବ୍ର ପ୍ରଭାରେ ଢାକା, ପୃଥିବୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିମାନ, ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ କଷ୍ଟ; ଏହା ଦେଖି ଦେବୀ ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ହେ ଗୋପତେ, ଜଗତ୍ ମୂଳ, ଦୟା କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ—ଦୟା କରି ତୁମ ଦର୍ଶନ ଦିଅ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମ ପୂଜକମାନେଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ମୋ ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।" ତାପରେ, ସେହି ଦୀପ୍ତିରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଗଳିଥିବା ତାମ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତେବେ, ସେ ଦେବୀ, ଯିଏ ଭୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ: "ମୋଠାରୁ ଏକ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଁନିଅ, ଯାହା ଚାହଁ।