ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଦୀପରୁ ଯେପରି ହଜାର ଦୀପ ଜଳିଉଛି, ସେପରି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପରୁ ଅନେକ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ କେହି ନିଜ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ସେ ସେଇଁ ଏକାକୀ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଏକତାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେଉଁଠୁ ପୁନି ବହୁତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଅଟୁଟ ନୁହେଁ; ସେଉଁଠି କେବଳ ସେଇଁ ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମିତ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନିପ୍ରକାରର ସ୍ୱଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହିକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକୃତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗର୍ଭ, ଯାହା ସଦାସତ୍ ଦୁହିଁର ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ ଦେବତା ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପୂଜିତ । ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ—ନ କୌଣସି ପିତା, ନ କୌଣସି ଦେବତା, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେ ନିଜେ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଜ୍ଞାତବ୍ୟ, ଏବଂ ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ । ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବା ଦେବତା ଓ ଦେହୀଜୀବ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବୟାନ ପଥ ଓ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଦେବତାମାନେ ଓ ଆପଣା ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଅନ୍ୟମାନେ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଆଦିଦେବକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି । ସେଉଁଠି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଗୁଣ ଶୂନ୍ୟ; ଯେପରି ମୁଁ ଜାଣିଛି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ । ଯେମାନେ ମନକୁ ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ନେଇଛନ୍ତି, ଏକତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ—ସେମାନେ ଏକତାରେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଏଭଳି, ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଖଣ୍ଡ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି; ମୋ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବମୁନି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ । ଦେବତା, ଋଷି କିମ୍ବା ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱୟଂକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ତୁମକୁ କହିଦେଲି । ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ କଥାଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ କହିଦେଲି; ଏହା ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କେବେ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯିଏ ଏହା ସର୍ବଦା ପାଠ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହଜାର କିରଣର ଦେବତାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯିଏ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗୀ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ; ଜ୍ଞାନ ଚାହୁଁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଲାଭ କରେ । ଯିଏ ଏହି କଥା ପାଠ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିଥାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଲାଭ କରେ । ସେପରି, ସର୍ବଦା ଆଶୁତୋଷୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ । ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ; ସେଉଁଠୁ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତେଜସ୍ବୀତା ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀମାନେ ଅଧିକାର କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ପରମ ଦେବତା । ଯଥାଯଥ ହୋମ ଯେବେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପହଁଚେ; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଠି ବିଲୀନ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଓ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନଙ୍କର ମୋକ୍ଷ; ସେଠି ସେମାନେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ପୁନି ସେଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । ଖ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଯୁଗ—ଏହି ସବୁ ସଦା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି । ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏହି ସମୟ ଗଣନା ନାହିଁ; ସମୟ ବିନା କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ଋତୁ ଭିନ୍ନତା ବିନା କେମିତି ଫୁଲ ଓ ଫଳ ହେବ? କେମିତି ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଜ ଫଳିବ? କେମିତି ଘାସ ଓ ଔଷଧିର ବିଭିନ୍ନତା ହେବ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଜଳର ଚୋର, ତାଙ୍କର କ୍ଷମତାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ । ବର୍ଷା ବିନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳାଇ ନାହିଁ, ବର୍ଷା ବିନା ସେ ଜଳାଇ ନାହିଁ, ବର୍ଷା ବିନା ସେ ସୀମାକୁ ପହଁଚି ନାହିଁ; ଜଳ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିବ୍ର ଜଳାଇଥାଏ । ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାପଳ ରଙ୍ଗର, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପର, ବର୍ଷାରେ ଧଳା, ଶରଦରେ ଫିକା ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ । ଶୀତକାଳରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ହେମନ୍ତରେ ରକ୍ତିମ; ଏଭଳି ଋତୁ ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଋତୁ ଓ ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସଫଳତା ଆଣିଦିଅନ୍ତି । ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଳିତ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ମୁଁ କହିବି—ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିତ୍ୟ, ସବିତୃ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମିହିର, ଅର୍କ, ପ୍ରଭାକର, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ଦିବାକର ଓ ରବି । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ, ଧାତୃ, ଭଗ, ପୂଷଣ, ମିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମାନ, ବିବସ୍ୱାନ, ଅଂଶୁମାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଓ ପର୍ଜନ୍ୟ । ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ପ୍ରତି ମାସ ଅନୁସାରେ କ୍ରମରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି । ଚୈତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବୈଶାଖରେ ଅର୍ୟମାନ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ବିବସ୍ୱାନ, ଆଷାଢ଼ରେ ଅଂଶୁମାନ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି ।