ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ପାଉଁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆଖି, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ ଓ କାନ ଥିବା, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆବୃତ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପାଦ, ଆଖି ଓ ନାକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଅଛି; ସେ ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶରୀରଗୁଡିକୁ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ନଗରରେ ସେ ବିରାଜମାନ ଥିବାରୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯେଉଁଟି ବିବିଧ ଓ ଜ୍ଞେୟ, ସେଠିଏ ସେ ବ୍ୟାପିତ। ତେଣୁ, ତାଙ୍କର ବିବିଧ ରୂପ ଥିବାରୁ ସେ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ସ୍ମୃତ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଓ ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ। ସେ ଏକମାତ୍ର ଚିରଅବିନାଶୀ ମହାପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମକୁ ଅନୁସରି, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଲକ୍ଷଗୁଣ ଓ ମିଳିଅନ୍ସ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେପରିକି ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଏକ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଉଁପରି ସେ ଗୁଣର ସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏକ ହବା ଯଦିଓ ଏକ, ଶରୀରରେ ପଞ୍ଚ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କର ଏକତା ଓ ବିବିଧତା ନିର୍ବିବାଦ। ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାନଭେଦରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ, ମୁନି, ସେଉଁପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏକ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳେ, ସେଉଁପରି ଏକରୁ ହଜାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ଏକାକୀ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ବିବିଧତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ମଧ୍ୟ ଚିରଅବିନାଶୀ ନୁହେଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମିତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନିପ୍ରକାରର ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଗର୍ଭ ଭାବେ ଜାଣ; ଏହା ଭୂତ ଓ ଅଭୂତ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୈବ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂଜିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଏ ନାହିଁ—ନ ପିତା, ନ ଦେବତା, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ସେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ସେଉଁଠାରୁ ସେମାନେ ଦେବୟାନ ପଥ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ମୂଳ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମୁଁ ଯେପରି ଜାଣିଛି, ଏହି ବୁଝି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ଯେମାନେ ମନକୁ ତାଙ୍କରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେମାନେ ଏକତାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବମୁନି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ। ଦେବମାନେ, ଋଷିମାନେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ପରମାତ୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି କଥା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ କୁହିଛି। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶ୍ରବଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ କୁହିଛି; ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଭକ୍ତିହୀନଙ୍କୁ କେବେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଏହାକୁ ସଦା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସହସ୍ରକିରଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୀନ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟର କଥା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷୀ ଜ୍ଞାନ ଓ ଚାହିଦା ଫଳ ପାଏ। ଏହା ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ପଥକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଭାବରେ ଶ୍ରୀସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ମୂଳପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ତେଜ ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାକି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତା, ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ଓ ପରମ ଦେବତା। ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନୈବେଦ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପହଁଚେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠାରୁ ବର୍ଷା, ବର୍ଷାରୁ ଅନ୍ନ, ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଠାରେ ବିଲୀନ; ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ହୁଏ। ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ, ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ; ସେଠି ସେମାନେ ନିର୍ବାଣ ପାଅନ୍ତି, ସେଠାରୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଋତୁ, ଯୁଗ—ଏସବୁ ସଦା ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏହି ସମୟ ଗଣନା ନାହିଁ; ସମୟ ବିନା କୌଣସି କ୍ରମ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିର କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ଋତୁ ଭେଦ ବିନା କେମିତି ଫୁଲ ଓ ଫଳ, କେମିତି ଧାନ ଫସେ, କେମିତି ଘାସ ଓ ଔଷଧିର ବିଭିନ୍ନତା? ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଏଠାରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଜଳକୁ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଲୀନ ହୁଏ। ବର୍ଷା ବିନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳାଇ ନାହିଁ, ତାପି ନାହିଁ, ସୀମାକୁ ନ ପହଁଚେ; ପାଣି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାଶାଳୀ।