ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ତୁମର ନିଜର ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, କାରଣ ତୁମେ ସନାତନ ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତା ହେଉଛ। କିଏ କିଏ ପୂର୍ବଜ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ, ଏହି ଉପରେ ଆମେ ଅଜ୍ଞାନୀ; ଯାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଗୁପ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହସ୍ୟ, କଥାହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ତୁମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତୁମକୁ କହିବି। ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅବିଧେୟ, ଅନନ୍ୟ, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ସ୍ଥିର—ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଠାରୁ ଦୂର। ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ତିନି ଗୁଣରୁ ପ୍ରଥକ୍, ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ। ସେହି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ, ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ, ଯୋଗରେ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ବିବେଚିତ, ଯୋଗରେ ଅନେକ ନାମ ଓ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ସେ ତିନିପ୍ରକାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶର୍ବ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେ, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ, ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ। ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଲିପ୍ତ; ସେ ମୋର, ତୁମର, ଓ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ କେହି କେବେ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଗୁଣମୟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ସାର୍ବଭୌମ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, କାନ ରଖି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା ଭାବରେ ଧାରଣ କରି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷେତ୍ର, ସେ ଯୋଗାତ୍ମା ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୀରେ ବସିଥିବା ପୁରୁଷ; ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତେଣୁ ଏହି ଅନେକ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶ୍ୱରୂପ; ତାଙ୍କର ମହାନ୍ତା ଏକ, ତେଣୁ ସେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ସେ ଏକାକୀ ସନାତନ, ‘ମହାପୁରୁଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଲକ୍ଷଗୁଣ, କୋଟିରେ ସ୍ୱୟଂକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଯେପରି ଆକାଶରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ି ପୃଥିବୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ସାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏକ ହବା ଦେହରେ ପଞ୍ଚଭାଗ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ସେ ଏକ ହୋଇ ଅନେକ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ପାଏ, ସେପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଧି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏକ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳେ, ସେପରି ଏକରୁ ହଜାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଯେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ଏକାକୀ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକତାରେ ବିଲୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ରୂପ ମିଳେ। ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ନିତ୍ୟ ନୁହଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମିତ, ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯାହା ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ପ୍ରକୃତି। ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟର ଗର୍ଭ ଭାବରେ ଜାଣ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ପିତୃକର୍ମରେ ପୂଜିତ। ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କେହି ନାହିଁ—ନ ପିତା, ନ ଦେବତା; ସେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିବାଉଚିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଏ। ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଓ ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦେବୟାନ ପଥ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ନାନା ରୂପକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପ୍ରାଚୀନତମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ନିର୍ଗୁଣ; ଯେପରି ମୁଁ ଜାଣିଛି, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଏ। ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ତାଙ୍କରେ ନିବେଶ କରନ୍ତି, ଏକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକତା ପ୍ରାପ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏପରି, ନାରଦ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅଂଶ ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି; ମୋର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦେବମୁନି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରିଛ। ଦେବତା, ଋଷି, ପୂର୍ବଜମାନେ ସେଉଁଠି ଅନୁଗ୍ରହଦାତା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ; ଏବେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି। ଏହି କଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ କେବେ କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଏହି କଥା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ହଜାର କିରଣର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ, ସେ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଓ ଚାହିଦା ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ ଏହି କଥା ପଢ଼େ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ତାଙ୍କର ଗତିକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହା ଆଶା କରେ, ନିଶ୍ଚୟ ଲାଭ କରେ। ତେଣୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାଙ୍କରୁ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଯୁଗପତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମହେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ଵର୍ଗବାସୀ ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଅଂଶ। ଏହିପରି ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁପ୍ତ କଥା।