ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ—ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ମିତ୍ର ନାମକ ଦେବତା ପଚାରିଥିଲେ, ଏବଂ ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। କିଛି ଲୋକ ପଚାରନ୍ତି—ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୂଳ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ସାଧାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କ ପରି ତପସ୍ୟା କରି, ବର ଆଶା କରିଥିଲେ? ମୁଁ ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହିବି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବାରଟି ରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ଦୁଇଁଜଣ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଇଥିଲେ। ବରୁଣ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପଶ୍ଚିମ ସାଗର କୂଳରେ ଥିଲେ; ମିତ୍ର ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏହି ମିତ୍ରବନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାଯୋଗୀ, ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ ନାରଦ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପଜିଲା। ଏହି ମିତ୍ର—ଯିଏ ଅବିନାଶୀ, ଅଜର, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ଯିଏ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମହାପୁରୁଷ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ପିତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ। ନାରଦ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ଦେବତା କିଏକୁ ଉପାସନା କରିବେ? କିଏ ତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ?'—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, "ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ତୁମକୁ ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅପୂର୍ବ ଆଧାର ଭାବେ ଗାଉଛନ୍ତି। ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି, ଏବଂ ହେବ—ସେ ସବୁ ତୁମରେ ବିରାଜିତ। ଚାରି ଆଶ୍ରମ—ଗୃହସ୍ଥ ଆଦି—ସବୁ ତୁମରେ ନିବେଶିତ। ଲୋକେ ଦିନ ରାତି ତୁମର ରୂପରେ ଶରଣ ନେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତୁମେ ସର୍ବଙ୍ଗୀନ ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପିତା ଓ ମାତା। ତେଣୁ, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ—ତୁମେ କିଏକୁ ପୂଜିବେ?" ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଭକ୍ତ ଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବି। ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଜ୍ଞାତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ନିରନ୍ତର—ଯାହା ପାଖରେ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ—ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିତ, ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ସେ ହିଁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧି, ଯୋଗରେ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଓ ଅନେକ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ତିନି ରୂପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଶର୍ବ ଓ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏହି ଏକତା ମୂଳକ ଦେହୀ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଅଦେହୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କର୍ମ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁନାହିଁ। ସେ ମୋର, ତୁମର, ଓ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଗୁଣମୟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ। ତାଙ୍କର ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, କାନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିରାଜିତ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ନାସା—ସେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେହଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଧରାଯାଏ, ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା, ଏହି ସବୁକୁ ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ କୁହାଯାନ୍ତି। ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ପୁରୀରେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ। ସେ ଏକମାତ୍ର ନିତ୍ୟ, ମହାପୁରୁଷ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ନିଜକୁ ଶତଗୁଣ, ସହସ୍ରଗୁଣ, ଲକ୍ଷଗୁଣ, ନିୟୁତ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜଳ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ି ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣମୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏକ ହାବା ଦେହରେ ପଞ୍ଚଭାଗ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହିପରି ସେ ଏକ ହୋଇ ଅନେକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଦୀପରୁ ହଜାର ଦୀପ ଜଳାଯାଏ, ସେପରି ସେ ଏକରୁ ହଜାର ତଥା ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ଏକାକି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକତାରେ ବିଲୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଅନେକତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମିତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତେଣୁ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନି ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ବ୍ରହ୍ମାର ଗର୍ଭ ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁହିଁର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ଯାହା ସମସ୍ତ ପୂଜାରେ, ଦେବତା ଓ ପିତୃକ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରାଯାଏ। ସତ୍ୟ ଏହା—ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହାନ୍ତି, ନ ପିତା, ନ ଦେବତା; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଅଛି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବଯାନ ଓ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଶରଣ ନେଇ, ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେଉଁଟି ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମୁଁ ଯେପରି ଜାଣିଛି, ସେପରି ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଅଛି। ଯେମାନେ ଏହି ଏକତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଉପରେ ଶରଣାଗତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେମାନେ ଏହି ଏକତାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।