ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ରୂପ, ଯାହାକୁ 'ବିବସ୍ୱାନ୍' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଅଗ୍ନିରେ ବସିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରନ୍ତି। ନବମ ରୂପ 'ବିଷ୍ଣୁ' ସର୍ବଦା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦଶମ ରୂପ 'ଅଂଶୁମାନ୍' ପବନରେ ବସି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଗର ବର୍ଷ ରୂପ 'ବରୁଣ' ଜଳରେ ବସି ନିରନ୍ତର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ 'ମିତ୍ର' ଚନ୍ଦ୍ରନଦୀର କୂଳରେ ବସି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ମିତ୍ର ଶ୍ୱାସରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସମ୍ବିଧାନ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ରୂପ ପୁରାତନ କାଳରେ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା; ମିତ୍ର ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ସର୍ବୋତ୍ତମ ମିତ୍ର' ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସବିତୃ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆସନରେ ଏହି ରୂପଗୁଡିକୁ ଭକ୍ତମାନେ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି ଆଖ୍ୟାନକୁ ଶୁଣିବା ଏବଂ ପଠିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ: ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୂଳ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଦେବତା, ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଜନଙ୍କ ଭଳି ତପସ୍ୟା କାହିଁକି କରିଥିଲେ? ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବେ ମିତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହାନ ନାରଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଏବଂ ବରୁଣ ଦୁହେଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ବରୁଣ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପଶ୍ଚିମ ସାଗରରେ ଥିଲେ, ମିତ୍ର ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏହି ମିତ୍ରବନରେ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମେରୁ ପାହାଡର ଶିର ଓ ଗନ୍ଧମାଦନରୁ ମହାଯୋଗୀ ନାରଦ, ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଆସିଲେ। ସେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖି ନାରଦଙ୍କ ମନରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଜନ୍ମ ନେଲା। ସେଉଁଠି, ଯେ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ନିତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ତିନି ଜଗତ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି। ସେଉଁଠି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପିତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, ନାରଦ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ସେ କେଉଁ ଦେବତା ଅଥବା ପିତୃମାନେ ଉପାସନା କରିବେ?" ଏବଂ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, "ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ, ତୁମେ ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅଛ। ସମସ୍ତ ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି ଏବଂ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଏହାର ଆଧାର। ଚାରି ଆଶ୍ରମ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଦି ତୁମେ ନିଜରେ ଧାରଣ କରିଛ। ଲୋକମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ତୁମେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତା ଓ ମାତା। ତୁମେ କେଉଁ ପିତୃ ଅଥବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବେ? ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ।" "ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ତୁମେ ଭକ୍ତ ଥିବାରୁ କହିବି।" "ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଜ୍ଞାତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚଳ ଏବଂ ନିତ୍ୟ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ରହିତ, ସେଇ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ତିନି ଗୁଣରୁ ଅଲଗା, ସେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ।" "ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଭାବରେ, ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ, ଯୋଗର ମହାତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସାଂଖ୍ୟରେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ଯୋଗରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ; ସେ ତିନି ଭାଗରେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା, ଶର୍ବ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।" "ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଦେହ ନଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି। ଦେହରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ମୋର, ତୁମର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବସିଥିବା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ।" "ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଗୁଣରେ ଓ ଗୁଣବିହିନ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ।" "ସମସ୍ତଠି ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ, ମୁହଁ, କାନ ଥିବା, ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ।" "ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ପା, ଚକ୍ଷୁ, ନାକ ଭାବରେ ଅଛି, ସେ ଏକା ହୋଇ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ଦେହମାନେ କ୍ଷେତ୍ର; ସେ ଯୋଗର ଆତ୍ମା, ଚାହିଲେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ତିନି ଭାଗରେ ତାଙ୍କୁ 'କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।" "ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ନଗରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି କାରଣରେ 'ପୁରୁଷ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ବହୁ ରୂପ ଓ ଜ୍ଞାନରେ, ସେ ସମସ୍ତଠି ଅଛନ୍ତି।" "ତାଙ୍କର ବହୁ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସେ 'ବିଶ୍ୱରୂପ' ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହାନତା ଏକ, ଏବଂ 'ଏକ ପୁରୁଷ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।" "ସେ ଏକା, ନିତ୍ୟ, 'ମହାପୁରୁଷ' ଭାବରେ ନାମଧାରୀ; ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି।" "ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଶତ, ହଜାର, ଲକ୍ଷ ଏବଂ ମିଳିଅନ୍ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରନ୍ତି।" "ଯେପରି ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ସେ ଗୁଣର ସାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।" "ଏକ ପବନ ଦେହରେ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବହୁତାରେ ବିଭିନ୍ନ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସଂଶୟ ନାହିଁ।" "ଅଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।" ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରହସ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ଆଖ୍ୟାନ ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ବିବର୍ଣ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଶୁଣିବା ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଜୀବନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କରେ।