ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କାଳାନ୍ତ ନ ହେଉ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏଠିକୁ ଫେରି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଚାରି ଵେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଯିଏ ବିବସ୍ୱତ୍ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଡାମନଭଞ୍ଜିକା ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ପୂଜା ବିଧି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ତାହା କରନ୍ତି, ସେ ଉଷାକାଳ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଉତ୍ତରାୟନ କିମ୍ବା ବିଷୁବ ଯେଉଁ ସମୟରେ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦିନ, ତିଥି କିମ୍ବା ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ରଥରେ ଚଢ଼ି ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ନଦୀପତିଙ୍କ ମହାତୀରେ ବାସ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାମେଶ୍ୱର ନାମକ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି କାମଶତ୍ରୁ ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ବୃହତ୍ ସାଗରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଉତ୍ତମ ନୈ୵େଦ୍ୟ, ଦଣ୍ଡବତ୍, ସ୍ତୁତି, ଗୀତ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରାଜସୂୟ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଆକାଂକ୍ଷା ଜନିତ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ଘଣ୍ଟାମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସେମାନେ ଶିୱଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ପୁନର୍ବାର ଏଠିକୁ ଫେରନ୍ତି ଏବଂ ଚାରି ବେଦର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଶଙ୍କର ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାପୁରୁଷ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ପୁନଃ ମାନବ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ସମୁଦ୍ରତୀରେ କୋଣାର୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ, ଆମେ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭାସ୍କରର ପରମ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ତୁମର ମଧୁର କଥା ଶୁଣିବାରେ ଆମେ କ୍ଷୁଦ୍ଧି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ପବିତ୍ର ଓ ଦେବମୁଖୋଚ୍ଚାରିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପାପ ନାଶକ। ଏହିପରି, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଦେବପୂଜା ଓ ଦାନର କି ଫଳ? ନମସ୍କାର, ପରିକ୍ରମା, ଦୀପ ଓ ଧୂପ ଦାନ, ତଥା ଭୂମି ପରିଷ୍କାର କରିବାରେ କି ଫଳ ଅଛି? ଉପବାସ, ଏକବେଳି ଭୋଜନ, ଅର୍ଘ୍ୟ କେଉଁଠି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କିପରି ଭକ୍ତି କରାଯିବ? ଦେବତା କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏହା ସମସ୍ତ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ତେଣୁ, ଭାସ୍କରଙ୍କ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ପୂଜାପଦ୍ଧତି, ଭକ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଧ୍ୟାନ—ଏହି ସବୁ ବିଷୟ ମନୋଯୋଗପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ଭକ୍ତି ମାନସିକ ଚିନ୍ତନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ବଡ଼ ଗୁଣ, ଧ୍ୟାନକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଦେଇଥାଏ, ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କରେ, ସେ ସଦାନନ୍ଦ ଭକ୍ତ। ଯିଏ ମନ ଓ ହୃଦୟ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇ ଦେବପୂଜା କରେ, ସେ ଏକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଭକ୍ତ। ଦେବପୂଜାପାଇଁ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି, କିମ୍ବା ଦେବସ୍ତୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ। ଭକ୍ତମାନେ ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ ରଖେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ। ଚାଲିବା, ଦଢ଼ିବା, ଶୁଇବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ବା ବନ୍ଦ କରିବା, ସବୁବେଳେ ଯିଏ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍; ଭକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ମନସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦେବପ୍ରସନ୍ନତା ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ନିୟମ ରଖେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ, ଜଳ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦିଆଯିଲେ ଦେବତା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଅଭକ୍ତଙ୍କର ଦାନ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ନିୟମ ଓ ଉଚିତ ଆଚରଣ ଅବଶ୍ୟକ; ଯାହା କି ଶୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ କରାଯାଏ, ତାହା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି, ପାଠ, ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ପୂଜା, ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପବାସ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯିଏ ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭକ୍ତି ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ, ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଭୂମିକୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥାଏ। ମନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆକାଶ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରିଥାଏ। ଏକବେଳି ଭୋଜନ କରି ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କରିଲେ, ସେ ଭକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। କିମ୍ବା ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଉପବାସ କରି ଦିନରାତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସପ୍ତମୀ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠୀ ଦିନେ ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ପୂଜା କଲେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସମସ୍ତ ରତ୍ନଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପଦ୍ମସଦୃଶ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।