ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର, ଦାନଦାତା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମୟ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡରେ ଘିରିଥିବା ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭକ୍ତ ଜଣେ ଉଦିତ ରକ୍ତାଭ ସୂର୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଥାଏ। ଏହିବେଳେ, ସେ ଏକ ପାତ୍ର ନେଇ, ଗୋଡ଼ ଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟିରେ ଟିକେଇ ଭୂମିରେ ବସିଯାଏ। ଏହି ପାତ୍ରଟି କପାଳ ଉପରେ ଧରି, ଏକାଗ୍ର ମନ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବାଣୀ ସହିତ, ତିନି ଅକ୍ଷରୀୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷିତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ସୂର୍ୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି, କାରଣ ସୂର୍ୟଦେବ ଭକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ, ଅଗ୍ନି, ନିଋତି, ବାୟୁ, ଈଶାନ, ପୂର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ହୃଦୟ, ମସ୍ତକ, ଶିଖା, କବଚ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଘ୍ୟ ସହିତ ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ, ସ୍ତୁତି, ପ୍ରଣାମ ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ନାରୀ ଓ ନିୟମିତ ଶୂଦ୍ରମାନେ—ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଆନ୍ତରିକତା ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ଲୋକର ପ୍ରଦୀପ୍ତିମାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଖର ଅନୁଭବୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଭାବେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିଅଭିଳାଷାରେ, ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ମନୋହର ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ସହିତ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିର୍ମଳ ମନ ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଏହିପରି ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ରୋଗୀ, ସେମାନେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ପାଇଁ ଧନ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ଚାହୁଁଥିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ; ପୁତ୍ର ଚାହୁଁଥିବା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଜଳାଞ୍ଜଳି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ। ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ କରି, ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ପାଏ। ଏହାପରେ, ଫୁଲ ନେଇ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବାଣୀ ସହିତ ସୂର୍ୟମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ, ଭାନୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୋଣାର୍କରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଦୀପ, ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ, ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ତୁତି ସହିତ ସେହି ଏକ ହଜାର କିରଣର ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଜଣେ ପୁରୁଷ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଲାଭ କରେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ସାତ ପୂର୍ବଜ ଓ ସାତ ପରଜନ୍ମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ସୂର୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମୟ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଉତ୍କର୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିବା ସୂର୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ, ଯାଏଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତ ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେ ଏଠାରେ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଚାରି ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ବିବସ୍ବତଙ୍କ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଡମନଭଞ୍ଜିକା ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଯିଏ ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାଳରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ, ଅୟନ, ବିଷୁବ ଇତ୍ୟାଦିରେ, ଏହି ଫଳ ପାଏ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୂର୍ୟବାର, ତିଥି କିମ୍ବା ଉତ୍ସବବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମୟ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସୂର୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇ, ମହାନଦୀପତିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ତଟରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାମେଶ୍ୱର ନାମକ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ରତିଦ୍ୱେଷୀ ଦେବଙ୍କୁ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଉତ୍ତମ ନୈବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଣାମ, ସ୍ତୁତି, ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମନୋହର ଧ୍ୱନି ସହିତ ପୂଜା କଲେ, ସେମାନେ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ, ଘଣ୍ଟା ଝଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରି, ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ପରେ ଏଠାରେ ଫେରି ଚାରି ବେଦର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସୂର୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସୂର୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇ, ଦେବତାପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ; ପରେ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ପାଇ ସତ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ରାଜା ହୁଏ। ସୂର୍ୟଙ୍କ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସୂର୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। କୋଣାର୍କ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାସ୍କର କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଉଛି, ଆମେ ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପାପନାଶକ, ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦୁରୁ ଶୁଣି ଅତିତୃପ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ କ’ଣ, ଦାନର ଫଳ କ’ଣ, ଏବଂ ପ୍ରଣାମ, ନମସ୍କାର, ପରିକ୍ରମା, ଦୀପ ଓ ଧୂପ ଦେବା, ସଫା କରିବାରେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ଅଛି? ଉପବାସ, ନିଶିଖାଦ ଓ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଅର୍ଘ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି, କେଉଁଠି ଦେବା ଉଚିତ—ଏହା ବି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।